Колумна на Слободан Томиќ – Портрети на моќта. Европа ја бара Македонија кога ѝ треба стратегија, а ја условува кога треба одлука!

Македонија Регион Свет

БУДВА 2026:

МИЦКОСКИ ГО ПОСТАВИ ПРАШАЊЕТО ШТО БРИСЕЛ НЕ МОЖЕ ДА ГО ИЗБЕГНЕ — КОЛКУ ВРЕДИ ЕВРОПСКОТО ВЕТУВАЊЕ АКО НЕМА ПРЕДВИДЛИВ ПАТ ДО ЧЛЕНСТВО?

„Европа нема да се создаде одеднаш, ниту според единствен план. Таа ќе се гради преку конкретни достигнувања што најнапред создаваат вистинска солидарност.“


Робер Шуман, декларација од 9 мај 1950 година
Робер Шуман

Автор: м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист, автор на „Гласот на народот“

Слободан Томиќ

КОГА ЕВРОПСКИТЕ ВЕТУВАЊА СЕ СУДИРААТ СО ЕВРОПСКАТА ПОЛИТИЧКА РЕАЛНОСТ

Самитот на Берлинскиот процес во Милочер, во близина на Будва, заврши.
Но прашањето што го постави Македонија е поголемо од самиот собир, поголемо од завршните формулации и посериозно од дипломатските фотографии со европските лидери.
Дали Европската Унија навистина е подготвена да го интегрира Западен Балкан или сака регионот да остане доволно близу за да ја следи нејзината стратегија, а доволно далеку за да не учествува целосно во одлучувањето за сопствената иднина?

Ова е прашањето што ја открива суштината на кризата.
На 22 октомври, во Црна Гора, европските лидери повторно зборуваа за безбедноста, конкурентноста, економското поврзување и забрзувањето на европската интеграција. Германскиот канцелар Фридрих Мерц ја потврди поддршката на Германија за членството на земјите од Западен Балкан, нагласувајќи ја потребата од реформи и политичка волја.
Сето тоа е важно.

Но европската политика не може да се оценува само според она што го ветува.

Таа мора да се оценува и според она што е подготвена да го направи кога нејзините стратешки интереси бараат конкретна одлука.
Токму тука се наоѓа македонското прашање.
Македонија не е нов кандидат што штотуку ја открива Европската Унија. Нејзината апликација за членство е поднесена во 2004 година, а кандидатскиот статус го доби во 2005 година.

Европската комисија уште во 2009 година првпат препорача отворање пристапни преговори.
Две децении подоцна, земјата сè уште се соочува со политичка пречка за целосно отворање на преговарачкиот процес.

Оваа хронологија не е обична административна статистика.

Таа е мерка за времето што го поминала една држава обидувајќи се да ја претвори својата стратешка определба во институционална реалност.
И затоа, по Будва, прашањето веќе не е само што треба да направи Македонија за да напредува. Прашањето е и каква европска политика ќе го овозможи тој напредок.

ГЕОПОЛИТИЧКАТА ВАЖНОСТ НА РЕГИОНОТ НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ПОГОЛЕМА ОД НЕГОВАТА ЕВРОПСКА ПЕРСПЕКТИВА

Европа живее во време кога безбедноста, енергетиката, транспортните коридори, одбранбената соработка и политичката стабилност се делови од една иста стратегиска целина.
Западен Балкан не е географска периферија што може да се разгледува изолирано од европските интереси. Тој е дел од просторот во кој се пресретнуваат интересите на Европската Унија, НАТО, големите економски сили и државите што настојуваат да го прошират своето политичко влијание.
Германскиот став дека интеграцијата на регионот е прашање на европска безбедност и стратешки интерес не е без значење.

Тој покажува дека проширувањето не е само прашање на добра волја кон кандидатите. Тоа е и прашање на интересот на самата Европа.
Тогаш се наметнува логично прашање: ако Западен Балкан е толку значаен за европската безбедност, зошто политичкото приближување на регионот не се одвива со динамика што одговара на таа стратешка важност?
Одговорот не може да биде дека сите земји мора да станат членки веднаш, без оглед на исполнувањето на условите. Таквиот аргумент би бил неодржлив. Членството подразбира обврски, стандарди и институционална подготвеност.
Но не е одржлив ниту спротивниот пристап: од кандидатите да се бараат реформи, политички одлуки и долгорочни обврски, додека конечната перспектива останува изложена на променливи политички расположенија и дополнителни пречки.
Европа не може истовремено да бара стратешка лојалност од регионот и да ја потценува политичката цена на неизвесноста што му ја наметнува.
Кога една земја со години не може да го претвори исполнувањето на обврските во соодветен институционален напредок, последиците не се само дипломатски. Тие се економски, демографски и политички.

Граѓаните ја губат вербата дека реформите носат резултати, младите ја преиспитуваат својата иднина, а просторот за влијание на надворешни сили станува поширок.
Тоа не е закана.

Тоа е политичка последица што сериозна стратегија мора да ја предвиди.

МИЦКОСКИ ВО БУДВА: НАЦИОНАЛНИОТ ИНТЕРЕС КАКО ПОЛИТИЧКА ЛИНИЈА

Настапот на премиерот Христијан Мицкоски во Будва треба да се чита во овој контекст.
Неговата порака беше јасна: Македонија ја усогласува надворешната и одбранбената политика со Европската Унија, работи на реформската агенда и очекува постигнатото да биде вреднувано. Истовремено, тој предупреди дека постепената интеграција не смее да се претвори во замена за полноправното членство.
Оваа позиција има суштинска политичка логика.
Македонија може да прифати дека европската интеграција бара работа, реформи и одговорност.

Но од тоа не произлегува дека секое ново барање автоматски треба да биде прифатено без јасно утврдена врска со напредувањето кон членството.
Државничката политика не е натпревар во тоа кој ќе прифати повеќе услови. Таа е способност да се разликуваат обврските што се неопходни за модернизација на државата од политичките барања чија оправданост, содржина и последици мора внимателно да се разгледаат.
Тука ја гледам суштината на пристапот на Мицкоски: да не дозволи европската определба на Македонија да биде протолкувана како неограничена согласност со секоја формула што ќе се појави во преговарачкиот процес.
Поддршката за оваа политика не бара идеализација на Владата.

Напротив, бара јасен критериум според кој ќе се оценува нејзината работа.
Мицкоски треба да биде поддржан кога го брани правото на Македонија на предвидлив и достоинствен пристапен процес.

Но таа поддршка добива вистинска тежина само ако Владата паралелно ги спроведува реформите, ги зајакнува институциите, ја намалува корупцијата и создава резултати што граѓаните можат да ги почувствуваат.
Националниот интерес не е партиска сопственост.

Тој е обврска на секоја власт.
Во овој случај, меѓутоа, националниот интерес бара јасна линија: европската интеграција да продолжи, но без Македонија да се откаже од правото да ги разгледува условите според нивната содржина, уставната оправданост и долгорочните последици.
Тоа не е антиевропска позиција.

Тоа е легитимна политика на една суверена држава што сака да стане членка на Унијата, а притоа да ја зачува способноста самостојно да одлучува за своите најважни прашања.

МАКЕДОНСКИОТ СЛУЧАЈ Е ПРЕДИЗВИК ЗА ЕВРОПСКАТА ПОЛИТИКА НА ПРОШИРУВАЊЕ

Македонскиот пат кон ЕУ е специфичен. Тоа мора да се каже јасно, без да се создава впечаток дека сите земји-кандидати се наоѓаат во иста положба.
Прво, долгогодишниот спор за името со Грција беше разрешуван со крупни политички отстапки, по што Македонија го промени името на државата.
Потоа, пристапниот процес беше оптоварен со нов спор, овојпат со Бугарија, чии последици се вградени во договорената европска рамка за преговорите.
Сега формалното напредување е поврзано со уставните измени и со политичката способност на земјата да донесе одлука за нив.
Не е потребно да се тврди дека сите овие прашања се правно идентични или дека Европската Унија нема никакви правила.

Доволно е да се забележи дека македонскиот процес беше погоден од последователни политички пречки, чии последици ги надминуваат вообичаените технички барања за усогласување со европското законодавство.
Тука се отвора прашањето за кредибилитетот на проширувањето.
Ако европската интеграција се темели на исполнување на критериумите, тогаш критериумите мора да бидат разбирливи, а нивното исполнување да води кон јасно утврдени следни чекори.
Ако, пак, политичките условувања можат да го изменат текот на процесот, тогаш Европската Унија мора да биде свесна дека со секое ново одложување ја менува и пресметката на земјите-кандидати за сопствената иднина.
Тоа не значи дека Македонија треба да ги отфрли договорените обврски.

Значи дека треба да бара нивно доследно толкување, јасни гаранции за следните институционални чекори и активна дипломатија што ќе ги објаснува македонските позиции пред европските партнери.
Македонското прашање не треба да се сведе на домашна политичка расправија за тоа кој е виновен за застојот. Тоа треба да стане сериозно европско прашање: како да се обезбеди пристапен процес што ќе биде политички одржлив, правно јасен и стратешки корисен за двете страни?

ПОСТЕПЕНАТА ИНТЕГРАЦИЈА НЕ СМЕЕ ДА СТАНЕ ЕВРОПА СО ДВА КРУГА

Една од најважните пораки на Мицкоски во Будва беше предупредувањето дека постепената интеграција не може да го замени полноправното членство.
Оваа порака заслужува посебно внимание, бидејќи се однесува на идниот модел на проширување.
Европската Унија има разумен интерес кандидатите да се вклучуваат постепено во нејзините економски и институционални механизми. Пристапот до делови од единствениот пазар, поголемата соработка во инфраструктурата, енергетиката, дигитализацијата и образованието може да донесе конкретни придобивки.
Но мора да постои разлика меѓу приближување кон Унијата и членство во неа.
Државата што ги применува европските правила, а нема целосно учество во создавањето на тие правила, се соочува со поинаква институционална положба од државата-членка. Затоа, секој модел на постепена интеграција мора да одговори на прашањата за правата, обврските, финансирањето, пристапот до европските институции и конечната цел на процесот.
Ако одредени привилегии се нудат без јасен пат кон членството, постои ризик од создавање трајна поделба меѓу државите што одлучуваат и државите што главно се приспособуваат.
Токму тоа не смее да биде конечната слика на европското обединување.
Македонија треба да ги користи сите можности за економско и институционално приближување, но без да дозволи привремените механизми да се претворат во политички алиби за неодредено одложување на членството.
Постепената интеграција е корисна ако го забрзува пристапувањето.

Таа е проблематична ако почне да се нуди како трајна утешна награда за држави што со години чекаат политичка одлука.

ЦРНА ГОРА ПОКАЖУВА ШТО ЗНАЧИ ПРОЦЕСОТ ДА СЕ ДВИЖИ

Најјасниот доказ дека пристапниот процес може да произведува конкретни резултати доаѓа токму од земјата-домаќин на самитот.
Црна Гора ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја, а до 12 октомври 2026 година привремено затворила 21.

Тоа не значи дека членството е завршено или автоматски обезбедено, но покажува дека земјата се наоѓа во активна фаза на преговори и дека процесот се движи низ конкретни институционални чекори.
Овој пример не треба да се користи за едноставно споредување на двете држави. Нивните преговарачки околности се различни.

Но токму разликата ја открива важноста на политичкиот момент.
Кога пристапните преговори се отворени, реформите се преточуваат во конкретни мерила, поглавја и одлуки. Кога формалниот напредок е блокиран, дури и сериозната реформска работа се соочува со поинаква политичка реалност.
Затоа, македонското прашање не е дали земјата треба да се реформира.

Треба, и тоа темелно.
Прашањето е како да се обезбеди реформите да бидат дел од функционален пристапен процес, а не да останат без соодветна политичка последица.
Европската Унија има интерес Македонија да биде стабилна, институционално способна и економски конкурентна. Но и Македонија има право да бара европската страна да ја покаже истата сериозност во однос на напредувањето на пристапниот процес.

ШТО ДОБИВА ЕВРОПА СО ОДЛОЖУВАЊЕТО, А ШТО МОЖЕ ДА ИЗГУБИ?

Ова е прашањето што недостига во многу дипломатски расправи за проширувањето.
Секоја политичка одлука има цена. И нејзиното одложување има цена.
Кога Европа го забавува интегрирањето на регионот, таа можеби избегнува краткорочни политички несогласувања меѓу своите членки. Но истовремено го продолжува периодот во кој Западен Балкан останува надвор од целосната институционална рамка на Унијата.
Во тој период продолжуваат економските миграции, се засилува конкуренцијата за работна сила, се одложуваат дел од инвестициите и се создава простор за политички влијанија што можат да ги искористат разочарувањето и недовербата.
Не треба да се тврди дека секое одложување автоматски води кон геополитичка промена.

Но исто така би било стратешки неодговорно да се игнорираат последиците од долготрајната неизвесност.
Европската Унија не може да претпоставува дека поддршката за членството во земјите-кандидати ќе остане неограничена, независно од тоа колку долго трае процесот и колку политички тешки одлуки се бараат од нивните граѓани.
Стратешката доверба не е неисцрпен ресурс.
Таа се одржува кога граѓаните гледаат дека обврските имаат смисла, дека реформите носат придобивки и дека договорените правила се применуваат доследно.
Затоа, забрзувањето на проширувањето не треба да се разбере како услуга што Европа му ја прави на Балканот.

Тоа е и инвестиција во сопствената безбедност, политичка тежина и економска иднина.

БРИСЕЛ МОРА ДА ДАДЕ ОДГОВОР, СКОПЈЕ МОРА ДА ДАДЕ РЕЗУЛТАТИ

Одговорноста е двострана, но не е идентична.
Европската Унија е одговорна за предвидливоста и доследноста на пристапниот процес, за јасното образложување на своите одлуки и за политичката веродостојност на ветената перспектива.
Македонската Влада е одговорна за реформите, за институционалната отчетност, за владеењето на правото, за борбата против корупцијата и за дипломатската способност да создава сојузништва што ќе ја поддржат нејзината позиција.
Ниту едната страна не може да ја замени одговорноста на другата.
Мицкоски има право да бара македонските национални интереси да бидат почитувани. Но таа позиција ќе биде најсилна кога ќе биде поткрепена со конкретни реформски резултати и со широка меѓународна поддршка.
Владата треба да покаже дека знае да води преговори, да ги брани своите позиции и истовремено да ја модернизира државата.

Треба да ја претвори политичката порака од Будва во дипломатска работа во Берлин, Париз, Брисел и во сите европски престолнини што влијаат врз иднината на проширувањето.
Македонија не смее да се потпира само врз праведноста на своите аргументи. Во меѓународната политика аргументот станува влијателен кога е проследен со стратегија, сојузништва и способност за дејствување.
Но истото важи и за Европската Унија.
Нејзината стратешка визија за обединета Европа ќе остане непотполна ако регионот е важен во безбедносните пресметки, а неговото политичко интегрирање постојано се одложува.

РОБЕР ШУМАН И НЕЗАВРШЕНИОТ ЕВРОПСКИ ПРОЕКТ

Робер Шуман во 1950 година ја постави идејата за Европа што се гради преку конкретни достигнувања и вистинска солидарност.
Таа идеја не беше замислена како бескрајно повторување на декларации. Нејзината сила беше во претворањето на политичката волја во институции, заеднички интереси и дела.
Денес, кога европските лидери зборуваат за проширувањето на Западен Балкан, токму тој принцип треба да биде мерилото.
Ако Европа сака регионот да биде дел од нејзината иднина, мора да создава услови за тоа приближување да биде реално.

Ако од земјите-кандидати бара реформи, мора да покаже дека реформите се дел од пат кон членство, а не само од процес на бесконечно приспособување.
Македонија, од своја страна, мора да ја докаже својата подготвеност не со декларации, туку со функционални институции, економска конкурентност и демократска одговорност.
Тоа е суштината на европскиот проект: обврските да произведуваат резултати, а заедничките интереси да создаваат политичка волја.

БУДВА ЗАВРШИ. МАКЕДОНСКОТО ПРАШАЊЕ ОСТАНУВА ОТВОРЕНО.

Самитот во Будва нема автоматски да го реши пристапниот застој на Македонија. Но тој повторно ја отвори суштинската дилема на европското проширување: дали Унијата ќе ја претвори својата стратешка определба во конкретни институционални чекори.
Мицкоски ја постави позицијата на Македонија: реформите се спроведуваат, европската определба останува, а постепената интеграција не смее да стане замена за полноправното членство.
Тоа е позиција што заслужува поддршка затоа што ја брани основната разлика меѓу соработка и членство, меѓу политичка блискост и институционално учество, меѓу ветување и конкретен резултат.
Но вистинскиот успех ќе зависи од тоа дали оваа порака ќе биде претворена во дипломатски напредок, поширока европска поддршка и реформи што ќе ја зајакнат Македонија однатре.
Европската Унија, пак, мора да покаже дека нејзината политика на проширување не е само средство за регионално влијание, туку долгорочна стратегија со јасни правила и предвидливи последици.
Македонија не бара да биде ослободена од обврските.

Таа бара нејзиниот пат да има политичка смисла, институционална логика и јасна перспектива.
Затоа, најважната порака од Будва не е дека Македонија треба да чека уште едно ветување.

Таа е дека европската политика мора да покаже како ветувањето станува одлука, како реформата станува напредок и како стратешкото партнерство станува полноправно учество.
Европа денес не се соочува само со прашањето дали Македонија е подготвена за следниот чекор.

Таа се соочува и со прашањето дали самата е подготвена да ја претвори својата геополитичка визија во доследна политика,a Македонија мора да продолжи да ги брани своите национални интереси со цврста дипломатија, сериозни реформи и политичка самосвест.
Не затоа што сака да се оддалечи од Европа, туку затоа што сака да стане нејзин полноправен дел.

Acta non verba — дела, а не зборови.

м-р Слободан Томиќ

Please follow and like us: