Почитуван господине Герт Јан Коопман,
Вашата изјава дека „блокадата за европската интеграција на Македонија е во Скопје, а не во Европската Унија“ заслужува сериозен, аргументиран и недвосмислен одговор.
Не затоа што Македонија бега од сопствените обврски. Не затоа што нејзините граѓани не ја посакуваат Европа. Туку затоа што не може целата одговорност за долгогодишниот застој да се префрла врз една држава, додека истовремено се премолчува улогата на институциите што ги поставуваат условите и ги претвораат во пречки на нејзиниот европски пат.
Во интервјуто за „Атлантскиот совет“ изјавивте дека блокадата е во Скопје, а не во Европската Унија.
Но, во истото интервју потврдивте дека уставните измени не се само бугарско барање, туку и позиција на Европската Унија, вградена во заклучоците на Советот.
Токму тука се отвора суштинското прашање: ако условот е дел од европските заклучоци, како тогаш Европската Унија може да тврди дека нема одговорност за блокадата?
Не можете да поставите услов, да го вградите во сопствените заклучоци, да инсистирате на негово исполнување, а потоа да тврдите дека одговорноста за застојот е исклучиво во Скопје.
Тоа не е принципиелност.
Тоа е префрлање на одговорноста.
КАДЕ СЕ КОПЕНХАГЕНСКИТЕ КРИТЕРИУМИ?
Европската Унија со години зборува за Копенхашките критериуми, за владеење на правото, демократија, функционални институции, човекови права и економска подготвеност.
Македонија не бара да биде ослободена од тие критериуми. Напротив, бара тие да важат еднакво за сите.
Но, дали е европски принцип една држава да биде ставена во положба постојано да докажува дека заслужува да ги започне преговорите, додека условите се менуваат, се надградуваат и се поврзуваат со прашања што ја засегаат нејзината историја, јазик и национален идентитет?
Дали европската перспектива е процес заснован врз заслуги или процес во кој политичката волја на соседна држава може да стане решавачки фактор за судбината на друга држава?
Ако членството зависи од исполнување на европските правила, тогаш правилата мора да бидат јасни, мерливи и еднакви за сите.
Не може европската интеграција да се претвори во бесконечен процес на отстапки, во кој секоја исполнета обврска отвора ново барање.
Европа не смее да биде ветување што постојано се оддалечува.
МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК И ИДЕНТИТЕТ НЕ СЕ ПРЕДМЕТ НА ПРЕГОВОРИ
Господине Коопман,
Македонија има право на своја историја, свој јазик, своја култура и свое национално достоинство.
Македонскиот јазик не е административна формула, ниту привремена политичка конструкција.
Тој е жив јазик на милиони луѓе, јазик на книжевноста, науката, духовноста, семејството и секојдневниот живот.
Идентитетот не е ставка во преговарачка рамка.
Ниту една држава не може да бара од друга држава да се откаже од сопственото историско паметење за да добие право на европска иднина.
Македонија веќе направи големи отстапки.
Промената на државното име преку Преспанскиот договор беше историски и политички чин со длабоки последици за македонското општество.
Потоа следуваа нови условувања поврзани со Договорот за добрососедство и барањата од бугарска страна, кои се преточија во европскиот процес.
И сега, кога повторно се бараат уставни измени, Македонија со право прашува: каде завршува процесот на компромиси?
Кој гарантира дека по исполнувањето на ова барање нема да следува ново?
Каде е гаранцијата дека историските и идентитетските прашања нема повторно да се појават како услов во следните фази?
Европската Унија мора да разбере дека македонските граѓани не ја одбиваат Европа.
Тие одбиваат европската перспектива да биде условена со постојано негирање на самите себе.
ЕВРОПСКИТЕ ПРИНЦИПИ И ПРАШАЊЕТО ЗА ПРАВОСУДНИОТ ИСПИТ
Во оваа поширока дебата се отвори и прашањето за полагањето на правосудниот испит.
На 13 ноември 2026 година, премиерот Христијан Мицкоски појасни дека теоретскиот дел од испитот може да се полага на албански, турски или англиски јазик, додека практичниот дел, кој подразбира симулација на судски предмети, се одвива на македонски јазик и со кирилично писмо.
Ова прашање не треба да се претставува како услов што го поставила Европската Унија.
Тоа е прашање за уставниот поредок, функционирањето на правосудниот систем и употребата на службениот јазик во институциите.
Но, токму затоа заслужува сериозна јавна расправа.
Правосудниот испит не е обична јазична вежба.
Тој треба да потврди дека кандидатот е подготвен да ја врши правосудната професија во институционалниот и правниот систем на државата.
Прашањето е едноставно: како ќе функционира правосудниот систем ако практичната примена на правото не се темели врз јасни, единствени и функционални стандарди?
Мултиетничноста е реалност на македонското општество и таа мора да се почитува.
Но, почитувањето на различностите не смее да значи слабеење на институционалната функционалност.
Државата мора да има јасни правила, а тие правила мора да бидат во согласност со Уставот и законите.
Не може секое прашање да се претвори во политичка фонтана на желби, во која секој ќе бара нешто за себе, а никој нема да ја преземе одговорноста за функционирањето на државата.
Европските стандарди подразбираат и функционални институции, а не само политички компромиси.
ПРАШАЊАТА ЗА 2021 ГОДИНА КОИ НЕ СМЕАТ ДА БИДАТ ЗАБОРАВЕНИ
Господине Коопман,
Постои уште едно прашање што заслужува јавен одговор.
На 10 ноември 2021 година, тогашниот холандски премиер Марк Руте ја посети Македонија и оствари средби со тогашниот премиер Зоран Заев и со претседателот Стево Пендаровски.
Само еден ден подоцна, на 11 ноември 2021 година, во Собранието се одржуваше гласање за недоверба на владата на Заев.
За да биде изгласана недоверба, беа потребни 61 пратеник. На седницата присуствуваа 60. Отсуството на пратеникот Кастриот Реџепи беше одлучувачко за неуспехот на иницијативата.
Во своето јавно објаснување, Реџепи зборуваше за силни сигнали од високи дипломатски претставници на стратешките партнери, од САД и од земји членки на Европската Унија.
Во јавноста потоа се отворија прашања за дипломатските контакти, за посетата на Руте и за политичките околности во кои се случуваше оваа епизода.
Се појавија и коментари што ги поврзуваа овие настани со претходниот професионален ангажман на Реџепи во холандската амбасада.
Да бидеме прецизни: самата временска блискост на посетата и гласањето не докажува дека Марк Руте лично контактирал со Реџепи или дека организирал одредено политичко дејствување. За такво тврдење би биле потребни конкретни докази.
Но, прашањата остануваат легитимни.
Кои биле тие високи дипломатски претставници?
Какви сигнали биле испратени?
Зошто пратеникот зборувал за притисоци од стратешки партнери?
Дали дипломатските претставници на западните земји ја почитувале политичката самостојност на македонските институции?
Дали во тоа време, зад затворени врати, се воделе разговори што имале влијание врз внатрешните политички процеси во Македонија?
Овие прашања не се насочени кон однапред утврдена вина на конкретна личност.
Тие се барање за транспарентност и одговорност.
Марк Руте денес е генерален секретар на НАТО. Радмила Шекеринска е заменик-генерален секретар на НАТО.
Нивните денешни функции дополнително ја нагласуваат важноста на односите меѓу Македонија и евроатлантските институции.
Но, функциите не ја укинуваат потребата од одговори за минатото.
Довербата не се бара со авторитет. Довербата се гради со транспарентност.
МАКЕДОНСКАТА ДРЖАВНА ПОЗИЦИЈА И ОДГОВОРНОСТА НА ВЛАСТА
Во оваа сложена ситуација, одговорноста на македонските институции е огромна.
Премиерот Христијан Мицкоски јавно инсистира на јасни гаранции и предвидливост во процесот на европска интеграција, особено во однос на идентитетските прашања и опасноста од нови билатерални условувања.
Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, во рамките на своите уставни надлежности, има важна улога во заштитата на уставниот поредок и во претставувањето на државните интереси.
Министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски ја носи дипломатската одговорност да ги претставува македонските аргументи пред меѓународните партнери и да бара еднаков третман.
Но, ниту една власт не смее да ја замени државната стратегија со дневна политика.
Македонија мора да има јасна, доследна и долгорочна позиција. Таа мора да биде подготвена за реформи, за исполнување на европските стандарди и за решавање на домашните слабости.
Но, истовремено мора да знае каде е границата до која може да оди во политичките компромиси.
Државниот интерес не е сопственост на една партија, една влада или еден политичар.
Тој е обврска кон сегашните и идните генерации.
ШТО ВСУШНОСТ БАРА МАКЕДОНИЈА ОД ЕВРОПСКАТА УНИЈА?
Не бараме привилегии.
Не бараме да бидеме ослободени од реформите.
Не бараме да ни се простуваат слабостите во правосудството, администрацијата, економијата или борбата против корупцијата.
Бараме нешто многу поедноставно, но суштински важно: правичност.
Бараме европските правила да важат еднакво за сите држави.
Бараме билатералните спорови да не се претвораат во бесконечни европски услови.
Бараме гаранции дека македонскиот јазик и идентитет нема да бидат предмет на нови политички преговарања.
Бараме преговарачки процес што ќе се темели врз заслуги, а не врз политичката волја на соседите.
Бараме јасен и предвидлив пат кон членството, со конкретни обврски и мерливи резултати.
И, пред сè, бараме почитување на достоинството на македонските граѓани.
Затоа, господине Коопман, Ве прашуваме:
Ако блокадата е исклучиво во Скопје, зошто условите се дел од заклучоците на Советот на Европската Унија?
Ако процесот е заснован врз заслуги, зошто билатералните спорови имаат толку големо влијание врз неговото одвивање?
Ако Европската Унија ги почитува јазичната и културната разновидност, зошто Македонија мора постојано да стравува дека нејзиниот идентитет ќе биде предмет на политички условувања?
Ако европската перспектива е реална, каде се гаранциите дека по исполнувањето на едно барање нема да следува ново?
И конечно: дали Европската Унија сака Македонија да стане полноправна членка врз основа на европските вредности или сака Македонија прво да се откаже од делови од сопственото историско и национално достоинство?
Тоа не е прашање на непријателство кон Европа.
Тоа е прашање на почитување на европските принципи.
ЕВРОПА МОРА ДА ЈА ПРЕПОЗНАЕ РАЗЛИКАТА МЕЃУ КОМПРОМИС И САМООДРЕКУВАЊЕ
Европската Унија не смее да заборави дека Македонија не е создадена вчера.
Таа има своја историја, своја државност, свој народ, свој јазик и свои културни традиции.
Македонија има право на европска иднина, но и право таа иднина да ја гради без да се откаже од сопственото минато.
Компромисот е дел од дипломатијата.
Но, компромисот не смее да се претвори во еднонасочен процес во кој едната страна постојано отстапува, а другата постојано бара.
Европската Унија мора да покаже дека е заедница на принципи, а не само заедница на политички интереси.
Ако сака да биде вистински геополитички актер, тогаш мора да покаже дека има капацитет да ги решава споровите, а не да ги претвора во трајни пречки.
Ако сака да ја врати довербата на македонските граѓани, мора да покаже дека зборовите за европските вредности имаат и практично значење.
Македонија не бара посебен пат.
Бара правичен пат.
Не бара отстапки од европските правила. Бара европските правила да не се користат како средство за политички притисок.
И не бара никој да ѝ ја подари иднината. Бара да не ѝ биде одземено правото самостојно да ја гради.
ФИНАЛЕ:
Господине Коопман,
Можеби од канцелариите во Брисел македонскиот проблем изгледа како прашање на неисполнети обврски и политичка неподготвеност.
Но, за македонските граѓани ова не е административна ставка во европски извештај.
Ова е прашање на достоинство, идентитет, доверба и иднина.
Затоа, кога ќе кажете дека блокадата е во Скопје, треба да бидете подготвени да одговорите и на прашањето каква е одговорноста на Брисел за условите што ги поставува.
Не може Европа да бара од Македонија да биде европска, а притоа да не покаже дека и самата е доследна на европските принципи.
Не може да бара од Македонија да ја почитува правната сигурност, а да ѝ нуди процес во кој политичките услови постојано се менуваат.
Не може да бара од македонските граѓани доверба, а да не им понуди јасни гаранции.
Марко Аврелиј во своите „Размислувања“ запишал:
„Ако нешто не е исправно, не го прави; ако нешто не е вистина, не го кажувај.“
Тоа е мерка што треба да важи и во политиката и во дипломатијата.
Зашто неправдата не станува правда само затоа што ја изговараат моќните.
Македонија има обврски кон Европа, но Европа има обврска кон сопствените принципи.
И токму затоа, господине Коопман, одговорноста за европскиот застој не може да се бара само во Скопје.
Македонија не се блокира сама. Кога условите се поставуваат во Брисел, тогаш и одговорноста мора да се бара и во Брисел.
Со почит,
СЛОБОДАН ТОМИЌ
Новинар и публицист
Автор и водител на емисијата „Гласот на народот со Слободан Томиќ“

