Портрети на моќта. Светска мудрост — Од говорницата на ООН до домашната политичка врева – Серијал на Слободан Томиќ

Македонија Свет

КОГА ЕДНА МАЛА ДРЖАВА БАРА ПРАВИЛА, А ДОМАШНАТА ПОЛИТИКА ОДГОВАРА СО ЕТИКЕТИ

м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист

Слободан Томиќ

Понекогаш најважниот дел од еден политички говор не е она што политичарот го кажува за себе, туку што избира да ѝ каже на меѓународната заедница за државата што ја претставува.
Токму затоа обраќањето на премиерот Христијан Мицкоски пред 81. Генерално собрание на Обединетите нации во Њујорк не треба да се чита како уште еден протоколарен настап на македонски премиер.

Треба да се чита како политичка порака.
Каква држава сака Македонија да биде во свет што се менува?

Каде се гледа себеси?
На кого му верува?
Од кого очекува гаранции?
Колку долго може една мала држава да прави компромиси без да побара предвидливост?
И, можеби најважно од сè:
Дали меѓународниот систем навистина ги применува правилата еднакво врз големите и малите?
Тоа беше суштината на настапот на Мицкоски,а тоа е многу поголема тема од дневнополитичката кавга во Скопје.

ОД ДЕТЕТО ВО УЧИЛИШНА КЛУПА ДО СВЕТОТ ВО 2040 ГОДИНА

Мицкоски својот говор го отвори со слика која на прв поглед изгледа едноставно: дете кое оваа есен првпат ќе седне во училишна клупа, а во 2040 година ќе биде млад човек на прагот на зрелоста.
Но токму во таа слика е скриена една од најважните пораки на говорот.
Светот во кој тоа дете ќе живее нема да биде истиот свет што го познаваме денес.
Вештачката интелигенција ќе ги менува професиите и индустриите.
Енергетиката ќе добива нова геополитичка тежина.
Критичните суровини ќе стануваат стратешки прашања.
Транспортните коридори и дигиталната инфраструктура ќе бидат дел од безбедноста на државите,а големите сили ќе се натпреваруваат не само со тенкови и ракети, туку и со технологија, капитал, енергија, инфраструктура и контрола врз синџирите на снабдување.
Мицкоски токму тука ја постави Македонија.

Не како држава што треба да чека некој друг да ја спаси.
Туку како држава што мора сама да изгради капацитет да биде релевантна.

НАЈВАЖНАТА РЕЧЕНИЦА: МИРОТ СЕ СПРЕЧУВА ПРЕД ДА ЗАПОЧНЕ ВОЈНАТА

Во говорот постои една мисла која заслужува посебно внимание:
„Мирот не започнува кога војната ќе заврши. Мирот започнува кога политиката е доволно мудра да спречи војната воопшто да започне.“
Ова не е само реторика.
Тоа е лекција извлечена од македонското искуство.
И тука се јавува една интересна случајност.
Само кратко пред настапот на Мицкоски во ОН, во мојот политички магазин „Гласот на народот со Слободан Томиќ“, безбедносниот аналитичар д-р Златко Кузманов говореше токму за оваа разлика:
Најголемиот успех не е само да ја запреш војната кога веќе започнала. Најголемиот успех е да спречиш воопшто да започне.
Две различни говорници.
Една иста стратешка логика.
Тоа е логиката на превенцијата.
И можеби токму затоа македонската држава, со своето искуство од 2001 година, има посебно право да зборува за мирот не како апстрактна вредност, туку како државен интерес.

МАЛА ДРЖАВА, НО НЕ МАЛА АМБИЦИЈА

Мицкоски пред ОН не се обиде да ја претстави Македонија како голема сила.
Напротив.
Тој ја призна реалноста на малата држава.
Но направи една важна разлика:
малата држава не смее да биде и мала во својата амбиција.
Тоа е суштината на неговата теза за модерниот суверенитет.
Суверенитетот не е изолација.
Суверенитетот е способност.
Способност да имаш став.
Да знаеш каде припаѓаш.
Да знаеш со кого соработуваш.
Да знаеш што браниш.
И да имаш институции што можат да го спроведат она што политички го кажуваш.

НАТО, САД И ЕВРОПСКАТА УНИЈА — ЕДНА ГЕОПОЛИТИЧКА ОРИЕНТАЦИЈА

Во говорот нема стратешка двосмисленост.
Мицкоски јасно ја поставува Македонија во НАТО.
Ги определува Соединетите Американски Држави како стратешки партнер.
И членството во Европската Унија го потврдува како стратешка цел.
Но притоа испраќа уште една порака:
европската интеграција мора да биде процес заснован врз правила и мерливи критериуми.
Тука неговата критика кон европскиот процес е политички многу прецизно поставена.
Не вели дека Македонија нема обврски.
Напротив, вели дека и Македонија мора да ги спроведе реформите.
Но бара правилата што се очекуваат од кандидатите да бидат предвидливи и доследни.
Тоа е важна разлика.
И не е коректно оваа позиција автоматски да се претставува како анти-европска.
Самата Европска Унија во јуни 2026 година потврди дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори. Истовремено, Европската комисија во јули соопшти дека Македонија дотогаш добила 142,1 милион евра преку Механизмот за реформи и раст поради напредок во спроведувањето на реформите.
Значи, реалноста е посложена од партиските слогани.
Европската врата не е затворена.
Но процесот не е ниту завршен.
И токму затоа разговорот за предвидливост има свое место.

„НЕ БАРАМЕ ПОЛЕСЕН ПАТ. БАРАМЕ ПАТ СО ПРАВИЛА.“

Ова е една од централните пораки на говорот.
Мицкоски практично прави разлика меѓу две работи:
помалку услови и еднакви правила.
Тоа не е исто.
Македонија може да биде обврзана да спроведува реформи.
Но тогаш критериумите мора да бидат познати.
Резултатите мора да бидат мерливи.
И напредокот мора да следува кога условите се исполнети.
Токму оваа логика ја прави неговата порака релевантна и за иднината на Европската Унија.
Зашто секој систем што бара доверба мора да ја произведува довербата со сопственото однесување.

А ПОТОА ДОЈДЕ ЊУЈОРК

И тука започнува домашната приказна.
Додека премиерот зборуваше пред ОН за правилата, довербата и модерниот суверенитет, во Македонија опозицијата отвори сосема друга тема.
„Ходник-дипломатија“.
„Екскурзија“.
„Нема резултати“.
„Нема конкретни средби“.
Тоа се јавни политички оценки на СДСМ и Венко Филипче.
Но токму тука треба да се направи разлика меѓу политичка критика и проверлив факт.
Факт е дека Мицкоски во Њујорк имаше официјална средба со американскиот државен секретар Марко Рубио.
Факт е и дека следниот ден имаше официјална средба со заменик-државниот секретар Кристофер Ландау, во присуство на високи американски функционери за Европа и Балканот. На средбите се разговарало за стратешкото партнерство, политичката и економската соработка, безбедноста и улогата на Македонија како членка на НАТО.
Затоа, ако опозицијата смета дека тие средби не произведуваат доволно конкретен резултат, има право да го постави прашањето.
Но тогаш прашањето мора да биде:
Што е договорено?
Што е преземено?
Кој е рокот?
Кој е резултатот?
Не:
Во кој ходник се случил разговорот?
Дипломатијата не се мери со квадратурата на просторијата.
Се мери со последиците.

ДОКОЛКУ СЕ БАРА ОТЧЕТ — НЕКА ИМА ЕДЕН АРШИН

Тука доаѓаме до најнепријатниот дел за македонската политичка сцена.
Критиката кон власта е неопходна.
Но политичката меморија не може да биде селективна.
Кога Венко Филипче денес бара конкретни резултати од Мицкоски, тоа прашање е легитимно.
Но истиот аршин мора да важи и за претходните влади.
И тука повторно се отвораат неколку непријатни прашања.

ЗАЕВ ВО ОН, ТРАМП И ФОТОГРАФИЈАТА КОЈА НЕ СМЕЕ ДА СЕ ПРЕТВОРИ ВО МИТ

Зоран Заев во 2019 година настапи пред Генералното собрание на ОН.
Во Њујорк тој и неговата сопруга Зорица присуствуваа и на прием организиран од Доналд и Меланија Трамп.
Заев самиот објави дека било чест и задоволство да присуствува на приемот и дека од Трамп добил порака на поддршка за Преспанскиот договор.
Важно е да бидеме точни:
тоа бил прием, а не формална билатерална средба.

Но токму оваа прецизност ја прави споредбата посилна.
Ако денес една фотографија или разговор се претвораат во доказ дека некоја дипломатија е „неважна“, тогаш истиот критериум мора да важи и за вчерашните фотографии и приеми.
Дипломатијата не може да се оценува според тоа кој е премиер во моментот.

BIG MIKE — ЕДЕН СЛУЧАЈ ОД ВРЕМЕТО НА ЗАЕВ И ФИЛИПЧЕ

И тука доаѓаме до еден случај што заслужува многу поголемо внимание.
Во 2019 година, американскиот бизнисмен Мајкл Страуметис, познат како Big Mike, основач на Advanced Nutrients и човек активен во канабис-индустријата, се сретна со Зоран Заев. Во тогашните извештаи се наведува и неговата порака дека Македонија има огромен потенцијал да стане една од европските „канабис-суперсили“.
Други извештаи од тоа време ја опишуваат средбата како контроверзна поради профилот на бизнисменот и неговиот интерес за канабис-индустријата.
Тука нема потреба од политички украси.
Ниту од навреди.
Ниту од непроверени етикети.
Името е познато.
Средбата е документирана.
Функциите на луѓето се познати.
Индустријата е позната,а ако денес Венко Филипче бара највисоки стандарди за тоа кого прима актуелната власт, тогаш јавноста има право да го постави истото прашање и за времето кога тој беше министер.
Не за да се криминализира легалниот медицински канабис.
Туку за да се постави принципиелното прашање:
Кој бизнис го промовира државата, под кои услови, со каква контрола и со каква институционална одговорност?
Македонија има право да развива фармацевтска индустрија.
Но има право и да бара строга контрола кога станува збор за индустрија поврзана со канабис.
И токму затоа денешните критичари не можат да бараат едни стандарди за актуелната власт, а други за сопственото политичко минато.

КАДЕ Е ИНВЕСТИЦИЈАТА ВО ТЕТОВО?

Уште една тема ја покажува истата потреба од еден аршин.
Во 2022 година, Владата предводена од Димитар Ковачевски ја претстави инвестицијата на Next.e.GO Mobile во ТИРЗ Тетово како голем индустриски проект.
Најавата беше инвестиција од 130 милиони евра, околу 900 работни места, производство на електрични автомобили и пробно производство во 2024 година. Договорот предвидувал државната помош да не надмине 35 проценти од инвестицијата и средствата да се исплаќаат според динамиката на реализацијата и исполнувањето на договорните услови.
И денес, без партиски навреди, останува едно едноставно новинарско прашање:
Каде е реализацијата на најавената фабрика?
Каде е производството?
Каде се најавените работни места?
Каде е готовиот производ?
И што точно од државната поддршка било исплатено, кога и под кои услови?
Тоа е прашање што секој новинар има право да го постави.
Но ако опозицијата денес бара од Мицкоски да ги покаже резултатите од своите средби со странските партнери, тогаш истиот принцип треба да се примени и врз инвестициите што ги најавуваа претходните влади.
Најавата не е инвестиција.
Договорот не е фабрика.
Камен-темелникот не е производ.
Прес-конференцијата не е работно место.
Инвестицијата се мери кога машините работат, луѓето се вработени и производот излегува од производната линија.
Тоа е аршинот.
За сите.

МАКЕДОНИЈА НЕ СМЕЕ ДА ЖИВЕЕ ОД НАЈАВИ

Токму тука се среќаваат економијата и дипломатијата.
Од една страна:
„Кој се сретна со кого?“
Од друга:
„Кој донесе инвестиција?“
Од трета:
„Кој потпиша договор?“
Но суштинското прашање секогаш е исто:
Што доби државата?
Тоа треба да биде мерката и за Мицкоски.
И за Заев.
И за Филипче.
И за секоја идна влада.

МИЦКОСКИ И НОВАТА ГЕОПОЛИТИЧКА ТАБЛА

Најинтересниот дел од говорот, според мене, е што Мицкоски не ја гледа Македонија само низ призмата на старите балкански спорови.
Тој ја поставува во новата геополитика.
Енергетика.
Критични суровини.
Технологија.
Вештачка интелигенција.
Дигитална инфраструктура.
Транспортни коридори.
Безбедност.
НАТО.
Европска интеграција.
Однос со САД.
Тоа е многу поширока слика од класичната балканска политика.
Светот повеќе не се дели само на Исток и Запад.
Моќта се движи низ технологии, капитал, енергија, податоци и инфраструктура.
И државата што не разбира каде се движи светот ќе стане само територија низ која минуваат туѓи интереси.
Државата што го разбира тоа може да стане партнер.

ОД ЕНЕРГИЈА ДО ВЕШТАЧКА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА

Тука е и најголемата лекција за Македонија.
Ако сакаме сериозна држава, мора да престанеме да размислуваме само за тоа што ќе произведеме денес.
Мора да размислуваме што ќе биде стратешки важно во 2030, 2035 и 2040 година.
Енергијата ќе биде безбедност.
Податоците ќе бидат моќ.
Вештачката интелигенција ќе биде економија.
Инфраструктурата ќе биде геополитика.
Критичните минерали ќе бидат стратешки капитал,а младите луѓе ќе бидат највредниот ресурс.
Токму затоа воведот со детето што во 2040 година ќе биде млад човек не е случаен.
Тоа е прашање:
Каква Македонија ќе му оставиме?

ДРЖАВАТА НЕ Е ПАРТИЈА

И тука доаѓаме до најслабата точка на македонската политика.
Премногу често државата се гледа низ партиски очила,а државата е поголема од секоја партија.
Мицкоски не треба да биде ослободен од критика само затоа што е премиер.
Но ниту една опозиција не треба да добие право да го прогласува секој негов успех за неуспех само затоа што е опозиција.
СДСМ има право да бара резултати.
Мицкоски има обврска да ги покаже.
Но тогаш и СДСМ има обврска да ги покаже резултатите од сопственото владеење.
Тоа е демократијата.
Не молк.
Не навреди.
Не „екскурзија“.
Не „ходник“.
Не политички етикети.
Туку документи.
Договори.
Инвестиции.
Рокови.
Резултати.

НАЈГОЛЕМИОТ ПРЕДИЗВИК ЗА МИЦКОСКИ ПО ГОВОРОТ

И токму тука треба да биде и најсериозниот дел од оваа анализа.
Добар говор пред ОН е почеток.
Не е крај.
Говорот сега мора да биде претворен во политика,а политиката во резултат,а резултатот во подобар живот.
Ако Мицкоски зборува за предвидливост, Македонија мора да стане попредвидлива држава.
Ако зборува за доверба, институциите мора да произведуваат доверба.
Ако зборува за инвестиции, мора да има фабрики што работат.
Ако зборува за Европа, реформите мора да се спроведуваат.
Ако зборува за НАТО, Македонија мора да биде сигурен сојузник.
Ако зборува за САД, стратешкото партнерство мора да произведува конкретна економска и безбедносна содржина.
Ако зборува за младите, тие мора да имаат причина да останат.
Токму таму ќе се мери државничкиот резултат.

И ТУКА ДОМАШНАТА ПОЛИТИЧКА ВРЕВА ЈА ГУБИ СВОЈАТА ТЕЖИНА

Додека во Њујорк се зборува за војни, мир, вештачка интелигенција, енергија, критични суровини, безбедност и иднината на меѓународниот поредок, во Скопје политичката расправа се сведува на тоа дали некој разговарал во ходник.
Тоа е премал хоризонт за една држава што сака да биде дел од Европа и НАТО.
Ако има пропусти, откријте ги.
Ако има договори, објавете ги.
Ако има инвестиции — покажете ги.
Ако има злоупотреби — институциите нека постапат.
Но Македонија мора да излезе од политиката на бескрајни дневни прес-конференции.

„ГЛАСОТ НА НАРОДОТ“ И ГЛАСОТ НА ДРЖАВАТА

И можеби токму затоа темата што ја отвори д-р Златко Кузманов и Страшо Ангеловски во „Гласот на народот“ заслужува да остане како една од завршните пораки:
Најголемата победа не е само да ја запреш војната. Најголемата победа е да спречиш таа да започне.
Истата логика важи и за државата.
Најголем успех не е само да го решиш проблемот кога ќе стане криза.
Најголем успех е да изградиш систем што ќе спречи кризата да стане катастрофа.
Тоа е превентивна политика.
Тоа е државничка политика.
И тоа е логиката што Македонија ја научи на најтежок начин.

ООН, МИЦКОСКИ И НОВАТА МАКЕДОНСКА ПОЗИЦИЈА

Затоа обраќањето во ОН не треба да се оценува само според тоа дали некому му се допаднал говорот.
Треба да се праша:
Што кажа Македонија за себе?
А одговорот е јасен.
Кажавме дека сме мала држава.
Но не сакаме да бидеме неважна држава.
Кажавме дека сме членка на НАТО.
Но сакаме да бидеме активен, а не само формален сојузник.
Кажавме дека Европската Унија е нашата стратешка цел.
Но бараме процес заснован врз правила и мерливи критериуми.
Кажавме дека ги почитуваме соседите.
Но сакаме и сопствениот идентитет да биде почитуван.
Кажавме дека сакаме мир.
Но знаеме дека мирот се брани со превенција, дипломатија и институции.
Кажавме дека сакаме инвестиции.
Но вистинската инвестиција мора да заврши со фабрика, работни места и производство.
И, конечно:
кажавме дека сакаме да бидеме сериозна држава.
Тоа е можеби најважната реченица од целиот говор.
Не голема сила.
Не регионална империја.
Не држава што бара сожалување.
Туку:
сериозна држава.

ФИНАЛЕ:

Мицкоски во Њујорк не зборуваше само за Македонија каква што е.
Зборуваше за Македонија каква што сака да стане.
Тоа е политичката суштина на неговото обраќање.
Но сега следува потешкиот дел.
Њујорк мора да се претвори во Скопје.
Говорот мора да се претвори во политика.
Политиката мора да се претвори во резултати,а резултатите мора да ги почувствува граѓанинот.
И тука веќе нема место ниту за СДСМ, ниту за ВМРО-ДПМНЕ, ниту за која било друга партија.
Има место само за една мерка:
интересот на државата.
Ако опозицијата има аргументи, нека ги покаже.
Ако власта има резултати, нека ги докаже, а веќе се е на виделина со многу проекти кои народот ги гледа.

СВЕТСКА МУДРОСТ

„Мирот не е само отсуство на војна.
Тој е присуство на правда, еднаквост и човечко достоинство.“
— во духот на современата меѓународна политичка мисла
И можеби токму тука е најголемата порака од Њујорк:
Мала држава не мора да има голема територија за да има голем глас.
Но за тој глас да биде почитуван, мора да има нешто зад него:
држава, институции, достоинство, аргументи и резултати.
Македонија не бара сожалување.
Македонија бара предвидливост.
Не бара полесни правила.
Бара правила што важат за сите.
Не бара некој друг да ја изгради.
Бара сама да стане сериозна држава,а тоа е битката што започнува по говорот во Њујорк.

Please follow and like us: