Ексклузивно интервју на Слободан Томиќ со господинот Димитар Атанасов, БАН

Македонија Регион

Есклузивно интервју за Гласот на Народот со Слободан ТОМИЌ, на Вистел телевизија и портал Охрид24

Разговорот го водеше: Слободан Томиќ

Софија/Скопје, 22. јуни 2025

МАКЕДОНИЈА ПОД ДИПЛОМАТСКИ, ПРИТИСОЦИ  МИЦКОСКИ УБЕДЕН ВО ПОДДРШКАТА ЗА МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК ВО ЕВРОПА

Со засилена дипломатска активност, Бугарија се обидува да го спречи усвојувањето на извештајот на известувачот на Европскиот парламент, Томас Вајц, кој треба да се гласа во вторник на Комисијата за надворешни работи.
Премиерот Христијан Мицкоски е убеден дека извештајот ќе добие поддршка и дека нема да поминат обидите за наметнување на термини како „современ“ или „модерен“ македонски јазик.

„Добив вознемирувачки информации за активности на одредени политичари во Брисел. Заедно со министерот за надворешни работи имавме координирана акција. Контактирав со сите во Брисел и верувам дека успеавме да го амортизираме ударот кој некој сакаше да го нанесе врз македонскиот идентитет и јазик,“ изјави премиерот Мицкоски.

Во меѓувреме, 18 бугарски европратеници испратија писмо во кое го обвинуваат Вајц дека е „премногу близок до Скопје“ и дека македонската влада влијаела врз неговата работа.
На НАТО Самитот во Хаг се очекува средба меѓу претставници на Македонија и Бугарија, но официјални информации за тоа сè уште нема.

Резолуциите на ЕУ се само чадна завеса , вистинската битка за Македонија се води зад сцената, меѓу Вашингтон, Москва и Берлин.
 

Во време на политички шминки, историја на распродажба и идентитет под закана, одлучивме да зборуваме со човек кој не се плаши да ги нарече работите со вистинското име.

Проф.д-р Димитар Атанасов – научник, аналитичар, национален глас, но и критичар на балканскиот неореализам , без ракавици говори за опасностите кои демнат врз македонскиот народ, за улогата на бугарските елити, за европското лицемерие, и за тоа кој во моментов навистина ги влече конците на Балканот.

 Во продолжение, целиот разговор – без пресврт, без монтажа, без пудра. Само прашања и одговори.

 ТОМИЌ: Господине Атанасов, јавно го критикувате бугарскиот претседател Румен Радев и го обвинуваат дека ги застапува руските интереси во регионот. На што се темели вашата изјава и зошто мислите дека токму Радев го блокира нормализирањето на односите меѓу Бугарија и Македонија?

АТАНАСОВ: Според мене, Румен Радев е политички опортунист со силна врска кон руските интереси. Тој е поранешен воен човек, а бугарската војска сè уште користи голем дел руска опрема и има воени структури со наследство од времето на СССР. Радев се обидува да ја добие поддршката на овие структури за својот политички опстанок.

Во својата кариера, тој направи неколку обиди да се позиционира како лидер, но без успех. 

Неговиот став за руската агресија во Украина одговара повеќе на рускиот наратив отколку на европските и човечки стандарди. 

Со тоа тој се дистанцира од проевропските лидери во Бугарија и од оние што поддржуваат евроатлантски ориентирани политики.

Исто така, во летото 2016 година, неговата кандидатура за претседател доби силна поддршка од луѓе блиски на руските служби, што укажува на можни тајни врски кои сè уште не се целосно испитани. 

Радев продолжува да ја одржува својата позиција преку поврзаност со проруските партии, како „Вазраждане“, која дури склучи соработка со партијата на Путин, „Единствена Русија“.

Поради ова, Радев тешко може да направи пресврт кон проевропската политика. 

Неговиот националистичко-русофилски став влијае и врз билатералните односи со Македонија, особено во моментот кога се интензивираат македонските прашања во бугарската јавност.

 Овие теми, најчесто наметнати од националистички кругови, ги отежнуваат дијалогот и нормализацијата на односите.

Сметам дека македонското прашање не е од приоритетно значење за пошироката бугарска јавност, што го отежнува одржувањето на стабилни и пријателски односи. 

Националистичките кругови денес се повеќе опортунисти отколку вистински убедени во своите пораки, но сè уште влијаат врз политичките процеси.

Еве ти ја адаптираната и прочистена верзија на второто прашање и одговор, со јасен македонски став и без националистички провокации:

 ТОМИЌ: Како гледате на фактот дека Бугарија инсистира на уставни измени во Македонија, а во исто време не ги признава одлуките на Европскиот суд за човекови права во Стразбур , 14 на број , во корист на Македонците во Пиринска Македонија? 

Не е ли ова лицемерен пристап?

АТАНАСОВ: За мене, вклучувањето на Бугарите во Уставот на Македонија би предизвикало сериозни проблеми и нема да го реши нашето долго тешко прашање. 

Европскиот суд за човекови права ги осуди одредени постапки на бугарската држава, но тие одлуки се поврзани со право на здружување, а не со етнички или идентитетски прашања.

Бугарскиот Устав не признава колективни права, што значи дека во земјата не постои законска можност за регистрирање на малцинства со колективни права.

 И покрај тоа, постојат различни етнички и национални заедници кои можат да основаат здруженија, но без претензии за посебни колективни права.

Случајот со ОМО „Илинден“ е пример за културни здруженија кои се наметнати како бугарски, но во реалноста не претставуваат институционално учество и се користат понекогаш и за провокација.

За добрососедски односи е потребна позитивна волја од двете страни. 

Ние како Бугари сме подготвени да ги критикуваме оние што создаваат раздор, и очекуваме истиот пристап и од македонската страна кон оние што провоцираат или користат антибугарска реторика.

Само со взаемно почитување и чесен дијалог може да се стигне до вистинско пријателство меѓу Македонија и Бугарија.

ТОМИЌ: Како гледате на македонската идентичност во светло на актуелните притисоци и дебати?

АТАНАСОВ:

Македонската идентичност е таму и нема кој да ја избрише или заплаши. Македонците, кои се чувствуваат како такви, постојат и ќе постојат. Идентичноста не може да се укине без насилство , а денес никој не би го дозволил тоа. 

Дури и најжестоките тоталитарни режими не успеваат да уништат идентитети , луѓето се спротивставуваат, бегуваат, но не се откажуваат од себе. 

Македонците ќе продолжат да бидат она што се.

 Дури и бугарските националисти го сменија наративот , порано негираа постоење на македонска нација, но сега го признаваат нејзиното постоење. 

Видоа дека да се негира реалноста изгледа глупаво. Затоа сега претпочитаат да се држат до една ретроградна историска визија. 

Никој не може да ја заплаши државноста на Македонија.

ТОМИЌ: Што мислите за обидите за предоговорување на веќе ратификуваните договори во регионот?

АТАНАСОВ:

Сигурно е дека сите држави треба да се навикнат дека дадените договори треба да се почитуваат.

 Договорите не траат само еден мандат. Постигнатите договори треба да ги следи општото добро, а не програмата на некоја партија. 

Македонија сега губи кредибилитет затоа што се обидува да предоговори нешто што веќе е ратификувано.

 Ова води до губење време, енергија и ресурси. 

Затоа треба да има почит кон партнерите и кон себе

ТОМИЌ: Како гледате на улогата на популизмот и говорот на омраза во политичката реторика меѓу Македонија и Бугарија?

АТАНАСОВ:Политичарите треба да служат како пример. 

Говорот на омраза е вербално насилство и е неприфатлив. 

За жал, популизмот расте и тоа ја поттикнува негативната реторика. 

Лесно е да се добијат гласови преку напади, но тоа е штетно за долгорочните односи. 

Потребна е сериозна намалување на градусите и земање непопуларни, но мудри одлуки.

ТОМИЌ: Кои практични чекори би помогнале за подобрување на односите и соработката меѓу двете земји?

АТАНАСОВ: Двете страни треба да започнат различни заеднички иницијативи. 

Примери се гостувањето на македонската опера во Бугарија, бугарски режисери кои работат во Скопје, отворање нови гранични премини, изградба на автопатски и железнички врски, укинување на роаминг тарифите. 

Потребна е поголема регионална интеграција за да станеме посилен фактор заедно. 

Треба да ги рушиме ѕидовите од минатото и да градиме мостови за иднината.

 ТОМИЌ:  Според вас, зошто бугарската страна избегнува официјална средба меѓу претседателите Радев и Силјановска? Дали причината е страв од европска конфронтација и делегитимизација на ретроградната реторика на Радев?

АТАНАСОВ: Во моментов, Радев нема корист од средба со претседателот на Македонија. 

Причината најмногу е политичкиот пресметка , тој сака да покаже презир пред своите националистички гласачи во Бугарија, кои се дел од неговата потенцијална база за идна партија.

Минатата година, кога беше изборната кампања во Македонија, проф. Силјановска-Давкова исто така употреби јазик со националистички елементи и користеше реторика насочена против Бугарија. 

Иако имав можност лично да се сретнам со неа, и немавме несогласувања, јасно е дека и таа во јавноста користеше изрази што создаваа тензија.

Но, откако стана претседател, Силјановска-Давкова значително ја намали реториката со потенцијал да создава конфликт. 

Прашањето е дали овој тренд ќе продолжи, и дали можеме да очекуваме мирна и конструктивна политика во односите помеѓу нашите држави.

За време на претходната влада, имавме јасна и силна опозиција кон ретроградната реторика од бугарска страна, вклучувајќи го и Радев. 

Сега е потешко бидејќи дел од македонските политичари покажуваат тврдоглавост и се обидуваат да ревидираат договори како францускиот предлог, што Европа го гледа како негативна пракса.

Пристапувањето на Македонија во ЕУ нема да помине преку разговори со Бугарија, туку директно преку Брисел и Стразбур, што е јасен знак дека овие прашања мора да се решаваат со зрело и рационално лидерство.

 ТОМИЌ: Зошто има претставници на ерменската, еврејската и ромската заедница во Бугарскиот национален совет за национални малцинства, но ниту еден признат Македонец? 

Не е ли ова системска дискриминација?

АТАНАСОВ: Статусот на малцинство има меѓународно прифатена дефиниција, и секоја држава има различен пристап кон неговото признавање. 

Во Бугарија, правото на здружување е дозволено, но уставниот систем не предвидува признавање на колективни малцински права. 

Тоа важи и за заедниците кои се културно активни, но не се признаени како етнички малцинства во правна смисла.

Заедниците што се претставени во Бугарскиот национален совет за малцинства имаат долгогодишна институционална вклученост во бугарското општество. 

Тие се дел од историските процеси на државата, со видлив придонес во нејзиниот развој.

Во однос на Македонците во Бугарија, ситуацијата е посложена. 

Постои континуиран историски и културен контекст што често бил политизирано третиран, што довело до формално непостоење на институционално признание.

 Сепак, во 14 пресуди Европскиот суд за човекови права во Стразбур јасно ја констатира повредата на правото на здружување на Македонците во Пиринскиот регион. 

Ова е прашање кое не може да се игнорира ако Бугарија се стреми кон европски стандарди и владеење на правото.

Можеби не е прашање само на законски дефиниции, туку и на политичка волја , волја за почитување на основните права и за унапредување на културните и човечките врски меѓу двата народа, без да се негира идентитетот на другата страна.

 ТОМИЌ: Дали се согласувате со мислењата на Робин О’Нил и Јоханес Свобода, кои остро ја осудија бугарската блокада на Македонија и ја поддржаа идејата за нејзино укинување како предуслов за европски напредок?

АТАНАСОВ: Јас и претходно сум ја осудувал блокадата на Македонија од страна на Бугарија и останувам на тој став. 

Верувам дека дел од бугарските политичари, како Каракачанов и Борисов, придонесоа за влошување на нашите односи и ги вратија старите историски клишеа на сцена. Последиците од тоа ќе се чувствуваат со години.

До пред една година, македонската страна имаше силен настап на европската сцена. 

Главната причина за тоа беше јасната порака за мир, а Европа тоа многу го цени.

 Иако има различни гледишта за историски прашања, како личноста на Гоце Делчев, Европа ја поддржува секоја иницијатива за дијалог наместо конфронтација.

Сепак, по изборите, кога дел од политичките субјекти во Македонија користеа антибугарска реторика, довербата на европските институции опадна. 

Европската политика е изградена врз вредности , дијалог, толеранција и одговорност. 

Кога една страна настапува со конструктивност и трпение, добива поддршка. 

Кога реагира со конфронтација, ја губи таа поддршка.

Македонија, ако сака да напредува на патот кон ЕУ, треба да ги почитува сопствените одлуки и да се придржува до европските принципи. 

Иако не го поддржувам вклучувањето на Бугарите во Уставот како решение што ќе придонесе за долгорочна стабилност, еднаш донесена одлука треба да се спроведе доследно.

Само преку конструктивна политика и доследност може да се поврати довербата и да се обезбеди напредок во европските интеграции.

 ТОМИЌ: Како го толкувате потпишувањето на протоколите меѓу Македонија и Бугарија од страна на поранешниот министер Бујар Османи, без јавна дебата, демократска легитимност и транспарентност? 

Дали ова беше „контрабанд“ исполнување на волјата на малцинските елити?

АТАНАСОВ: Тешко е да се проценат сите аспекти од делувањето на министерот Османи, но очигледно е дека одредени потези беа преземени во услови на сериозен притисок и комплицирана дипломатска средина. 

Во тој период, односите меѓу Македонија и Бугарија беа на многу ниско ниво, и се закануваа да прераснат во долготрајна политичка и институционална блокада.

Европската унија беше повикувана да посредува, и на тој пат беше оформен т.н. „француски предлог“, како обид за рамнотежа. 

Тој предлог, колку и да беше контроверзен, предвидуваше отстапки од двете страни , за Бугарија, вклучување на Бугарите во македонскиот Устав, а за Македонија, експлицитно признавање на македонскиот јазик, без дополнителни фусноти, објаснувања или условувања.

Ова беше важна дипломатска победа за македонската страна, бидејќи европските документи сега го прифаќаат македонскиот јазик како јазик на еднаква основа со другите. 

Истовремено, за возврат, беше прифатена уставна промена, која , барем од западна перспектива , претставува политички гест на инклузивност, а не закана за идентитетот или суверенитетот.

Што се однесува до транспарентноста, секогаш е пожелно клучните одлуки да бидат резултат на поширока јавна дебата и вклучување на граѓаните. 

Сепак, во моменти на геополитички одлучувања, некогаш се случуваат потези кои се диктирани од итноста, а не од идеалната демократска процедура.

Не сметам дека тоа беше „контрабанда“, туку дел од еден поширок компромис што, со сите свои слабости, донесе конкретен напредок – особено во афирмацијата на македонскиот јазик и идентитет на европско ниво. 

Истовремено, останува на македонските институции и граѓани да обезбедат да нема злоупотреби или асиметрични последици од тој договор.

 ТОМИЌ: Како одговарате на тврдењата дека македонскиот народ е творение на Коминтерната и постои од 1944 година? 

Кој е вашиот научен и историски став за ова прашање и дали овој наратив не е дел од негирањето на основните човекови права?

АТАНАСОВ: Тврдењето дека македонскиот народ настанал со акт на Коминтерната од 1934 или по 1944 година не кореспондира со комплексноста на историските процеси. 

Иако Коминтерната одигра своја улога во поставувањето на прашањата за националното самоопределување, македонскиот идентитет не започнува таму, ниту се исцрпува со тоа.

 Има документирани случаи од крајот на 19 и почетокот на 20 век што упатуваат на самосвест за македонска посебност, особено во рамките на тогашните јужнословенски простори.

Од лингвистичка перспектива, македонските дијалекти се засведочени уште од 19 век како посебни и разликувани од останатите. 

Историскиот развој на македонската национална свест се одвива паралелно со слични процеси во регионот , како што е формирањето на српската, бугарската, грчката или албанската нација. 

Современите балкански нации, генерално, се резултат на повеќевековна културна еволуција и политичко организирање во модерната епоха , не се производ на одлука на една организација, туку на длабоки историски текови.

Според современите историски стандарди, признавањето на национална свест е дел од правото на самоопределување.

 Ниту една нација не е должна да „докажува“ античко потекло за да има легитимитет. 

Швајцарската, белгиската или американската нација, на пример, не се производ на етничка еднородност, туку на политичко и културно дефинирање во даден историски момент.

Од таа перспектива, македонската нација, како и секоја друга, има право да постои, да се дефинира и да се развива. 

Да се тврди дека е „вештачка“ или „конструирана“ исклучиво од надворешни фактори не е само историски спорно, туку и потенцијално дискриминаторско. 

Зашто таквите тврдења често водат кон негирање на основни човекови права , правото на идентитет, на образование на свој јазик, на културна автономија.

Конечно, дури и да се прифати дека македонската нација добила институционален облик во 20 век, тоа не го негира нејзиното современо постоење. 

Напротив ,нејзиното оформување е резултат на историски процес, кој има и своја длабочина и своја легитимност.

ТОМИЌ: Се очекува Советот на Европа да гласа за извештајот на известувачот Томас Вајц на 23 јуни. Дали очекувате објективен пристап и јасна препорака до Бугарија да ги почитува правата на Македонците во Пирин? 

Ако ова се премолчи, дали тоа значи дека Европа лицемерно молчи пред националистичкиот притисок?

АТАНАСОВ: Не сакам да шпекулирам однапред со содржината на извештајот на Томас Вајц – наскоро ќе видиме. Сепак, неговото доцнење не е добар сигнал. 

Токму затоа и го искажав моето мислење јавно, вклучително и во македонски медиуми. 

Одложувањето ја поткопува довербата во институционалната рамка, а индиректно испраќа порака и до македонските власти , дека европските партнери очекуваат сериозност и конзистентност при исполнување на сопствените обврски. 

Истовремено, тоа ја нагласува нерамнотежата во процесот , каде позицијата на земјата-кандидат зависи од добрата волја на оние што ја носат одлуката.

Што се однесува до бугарскиот национализам , во јавната сфера неговото влијание постепено слабее. Ги гледаме знаците на смирување на реториката и враќање кон рационален дискурс. 

Ова е особено видливо откако беше прифатен францускиот предлог, кој постави структура и ред во дијалогот. 

Беа дефинирани чекори, прифатени од двете страни, и тоа го намали просторот за политичка ескалација.

Важно е да се разбере дека во сегашниот момент,  Македонија останува важна тема за македонското општество, додека за Бугарија, таа постепено излегува од фокусот на внатрешнополитичката дебата. 

Дури и популистите се свртуваат кон други, поконкретни прашања. 

Од оваа перспектива, европската рамка може да делува воздржано, но тоа не значи дека ги игнорира принципите на еднаквост и човекови права. 

Европската Унија е вредносна заедница и секоја форма на дискриминација, вклучително и културна или идентитетска, заслужува сериозен третман.

Мојот став е дека приклучувањето на  Македонија кон ЕУ е од интерес и за самата Унија и за македонските граѓани. Но критиката , кога е конструктивна , мора да се изразува со почит, без тон на конфронтација. 

Не е корисно да се генерализира, ниту пак да се прибегнува кон етикети кои можат да предизвикаат отпор. 

Европа не е проблемот ,таа е рамката во која можеме да ги надминеме проблемите. 

И со ова, се надевам, ќе добиеме сигнал дека европските институции се подготвени да бидат објективен посредник кога станува збор за правата на сите граѓани, вклучително и на Македонците во Бугарија.

ТОМИЌ : Средбата меѓу претседателите Румен Радев и Гордана Силјановска, најавена за самитот на НАТО во Хаг, според премиерот Христијан Мицкоски, е иницирана со посредство на Европската Унија – поточно Антонио Коста, Урсула фон дер Лајен и Каја Калас – и е поддржана и од САД, како и од генералниот секретар на НАТО. Дали мислите дека ова претставува конструктивен дипломатски обид за зближување или е обид да се „измие“ Радев пред европската и светската јавност, и покрај неговата улога како симбол на блокадите и проруската реторика во односите со Македонија?

АТАНАСОВ:
Во очите на западните партнери, ваквата средба може да се гледа на два начина. 

Прво, како обид за симболичко приближување меѓу двете држави на ниво на претседатели , позиции кои во парламентарните републики имаат ограничена извршна моќ. 

Во таа смисла, состанокот не носи значаен политички ризик, освен репутациски , но тие штети веќе се нанесени преку претходни изјави и постапки од двете страни.

Втората димензија на оваа иницијатива е тестирање на можностите за отворање на дијалог во контролирана рамка, без вклучување на носителите на оперативната моќ.

 Таа може да се толкува како дипломатски експеримент за мерење на моменталното ниво на подготвеност за разбирање и оддалечување од конфронтацијата.

Фактот што зад средбата стојат највисоките институции на ЕУ и НАТО , од Коста и фон дер Лајен до Калас и Столтенберг  говори дека ова не е само формален гест, туку обид за стабилизирање на односите преку симболично, но внимателно режирано приближување. 

Во контекст на тешката и често емоционално обоена реторика меѓу Скопје и Софија, ова е сигнал дека меѓународната заедница сака да создаде услови за разумен разговор, далеку од медиумска полемика и националистички тензии.

Што се однесува до претседателот Радев, тој одамна е познат во европските кругови како политичар со изразено одделни ставови, особено во контекстот на неговата реторика за ЕУ, НАТО и Русија. 

Средбата не може да ја избрише таа перцепција. Европските институции внимателно го следат неговиот настап од приемот на Виктор Орбан во Софија, каде го нарече „сигурен партнер“, до неодамнешната промена на ставот за пристапувањето на Бугарија во Еврозоната. 

Овие позиции веќе го обликуваат неговиот имиџ, и со или без партија или европратеник, тој ќе остане под посебен надзор како фигура чија политичка ориентација често предизвикува сомнежи во Брисел.

 ТОМИЌ: Неодамна, некои европратеници (со имиња поврзани со националистички и крајно десничарски кругови) користат реторика што личи на фашистички говор против Македонците. Можете ли да наведете конкретни примери и какви последици има таков став за европските вредности?

АТАНАСОВ: Навикнати сме европратеникот Андреј Ковачев од партијата ГЕРБ на Бојко Борисов, која официјално се декларира како проевропска, да ги опишува односите со Македонците во духот на националистичката ВМРО на Каракачанов. 

Последните денови тој повторно се активираше, но неговото учество во Европскиот парламент одамна е надвор од нашата претстава за суштински ангажман, демократска зрелост и вредносна ориентација кон дијалог и европски стандарди. 

Неговите изјави често се понижувачки, агресивни и реторички блиски до позициите што Европскиот парламент би требало да ги одбегнува.

Слична е и појавата на Ангел Џамбазки, претставник на бугарската ВМРО, чиј вокабулар кон граѓаните на  Македонија често има фашизоиден призвук. Но, вреди да се напомене дека неговата партија доживеа целосен изборен колапс: немаат европратеници, ниту пратеници во бугарското собрание , јасен сигнал дека радикалната националистичка реторика губи поддршка.

Андреј Ковачев, иако формално во ГЕРБ, е блиску до идеите на националистичките кругови. 

Без разлика на политичката етикета под која настапува, неговата маргиналност останува очигледна. Неговите ставови немаат сериозна поддршка меѓу граѓаните. 

И покрај неколкуте обиди за разгорување на националистички чувства преку „македонското прашање“, тие страсти се одржуваат главно поради провокации или антибугарски инциденти што произлегуваат од поединечни институционални реакции во Скопје. Ако тие исчезнат, националистичкото гориво кај овие фигури ќе пресуши.

Please follow and like us: