Анализа на Слободан ТОМИЌ – Член 353 и системската неказнивост во Македонија

Македонија

Како казнената политика од 1991 година до денес, преку lex specialis решенија и ниски казнени рамки, создаде траен механизам на заштита на политичката и функционерската елита

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Слободан ТОМИЌ

„Каде што законите се прават за да ги заштитат моќните, неправдата станува систем, а не исклучок.“

Шарл Луј де Монтескје

Шарл Луј де Монтескје

Три децении членот 353 од Кривичниот законик претставува централна алка во системот на системска НЕказнивост во Македонија. Преку ниски казнени рамки и lex specialis решенија, политичката и функционерската елита беше практично заштитена од кривична одговорност. Оваа колумна ги следи корените на тој модел, од транзициската приватизација до денешните обиди за негово демонтирање, без релативизација и без политичка козметика.

Од 1991 година до денес, Македонија не страда од недостаток на закони. Таа страда од закони прилагодувани за тие што владеат, а не за тие што одговараат. Во срцето на тој проблем со децении стои членот 353 од Кривичниот законик, злоупотреба на службената положба и овластување.

Овој член, наместо да биде меч против криминалот, со години беше штит за политичари, функционери и транзициски елити.

1991–1994: ТРАНЗИЦИЈАТА КАКО ПРАВНА ЗОНА БЕЗ ОДГОВОРНОСТ

Со почетокот на транзицијата, државата влезе во период на приватизација без реални заштитни механизми. Во 1994 година, илјадници Македонци завршија на улица. Фабрики се распаѓаа, а општествениот капитал исчезнуваше.

Клучниот проблем не беше само економски, туку правен.

Директорите на загубари добиваа огромни овластувања;
Преку lex specialis закони беа фактички изземени од одговорност;
А членот 353 беше применуван селективно, или воопшто не.

Резултатот беше создавање на првата генерација транзициски тајкуни, кои не одговараа ниту за пропаст на компании, ниту за злоупотреба на државна моќ.

КЛУЧОТ НА СИСТЕМСКАТА НЕКАЗНИВОСТ: КАЗНИ ДО ПЕТ ГОДИНИ

Со текот на годините, системот се усовршуваше. Не преку борба против криминалот, туку преку прилагодување на казнената рамка.

Во македонското право важи едноставна, но фатална логика:
кривично дело со запретена казна до пет години затвор, практично значи минимален ризик за политичката и функционерската елита.

Зошто?

Бидејќи ваквите дела лесно застаруваат;
Бидејќи ретко резултираат со ефективен затвор;
Бидејќи овозможуваат условни казни, одолговлекување и процесни маневри.

Така се создаде систем во кој пратеници, министри, градоначалници и директори со децении не завршуваат зад решетки, без разлика на тежината на стореното дело.

ОД ТРАНЗИЦИЈА ДО 2023: ИСТ МОДЕЛ, ИСТА ФИЛОЗОФИЈА

Измените на Кривичниот законик од 2023 година не беа изолиран настан. Тие беа логично продолжение на една иста филозофија што трае од почетокот на транзицијата.

Намалувањето на казните, сведувањето на членот 353 на максимум пет години и релативизирањето на злоупотребите во јавните набавки не беа суштински реформи.

Тоа беше континуитет.

Континуитет на транзициската НЕказнивост од 90-тите;
Континуитет на заштита на политичката моќ;
Континуитет на системско понижување на правдата.

И токму затоа реакциите од Брисел и од Уставниот суд беа остри. Не поради еден член, туку поради сигналот што тој го испраќа, дека државата свесно ја штити елитата од кривична одговорност.

КЛЕВЕТАТА, ЛАГАТА И ЈАВНАТА ОДГОВОРНОСТ

Истата логика важи и за политичката клевета. Со години таа се користеше како средство за дискредитација, без реални последици. Дури неодамна, со правосилната судска пресуда за клевета во случајот со Христијан Мицкоски, судството испрати јасна порака дека и лагата има цена.

Дополнителна загриженост предизвикаа и јавните реакции поврзани со Лорд Расел Џонсон, кои во дел од македонските медиуми беа проследени со тврдења што отворија сериозни прашања за професионалните стандарди, проверката на факти и одговорноста за јавно изнесени обвинувања.

Во уредени правни држави, ваквите случаи претставуваат тест за медиумскиот интегритет и институционалната зрелост. Секое неосновано или клеветничко известување кон странски јавни личности претставува потенцијален срам и дипломатски ризик за Република Македонија.

ЗОШТО ИЗМЕНИТЕ НА ЧЛЕНОТ 353 СЕ КРИТИЧНА ТОЧКА ?

Со најавите за враќање на построги казни, повторна инкриминација на злоупотребите во јавните набавки и зголемување на максималните казни над пет години, државата за првпат сериозно го допира нервот на системската НЕказнивост.

Кога казната е над пет години, ризикот станува реален;
Застарувањето станува потешко;
Политичката функција престанува да биде заштитен оклоп.

ФИНАЛЕ:

Од 1991 година до денес, Македонија не е држава без закони. Таа е држава во која законите со децении се прилагодуваа за да нема затвор, да нема одговорност и да нема цена за лагата.

Членот 353 е симбол на тоа време.
Неговото заострување е симбол на обидот тоа време да заврши.

Ова не е борба против поединци.
Ова е борба против систем што три децении произведуваше НЕказнивост.

И токму затоа ова прашање е прашање на опстанок на правната држава.

Држава во која ниту за криминал, ниту за клевета нема последици, не е правна држава, туку систем на привилегии.

И тој систем мора да заврши.

Please follow and like us: