Пишува: Слободан ТОМИЌ
„Кога цивилизацијата почнува да ја третира смртта како ресурс, таа го губи правото да се нарекува човечка.“
Карл Јасперс

ИСТОРИЈАТА НА ЧОВЕШТВОТО ПОЧНУВА СО ПОЧИТТА КОН МРТВИТЕ
Ниту една цивилизација не се мери по своите облакодери, туку по начинот на кој ги испраќа своите починати.
Од египетските пирамиди, преку античките македонски гробници во Вергина, до православните обреди на Балканот, почитта кон мртвите отсекогаш била јасна граница меѓу цивилизацијата и варварството.
Мртвиот човек никогаш не бил само биолошки остаток.Тој бил меморија. Историја.Семејство. Достоинство.Затоа секој обид човечкото тело да се претвори во „материјал“, без апсолутна транспарентност и морална сигурност, отвора прашања што не се само медицински ,туку цивилизациски.
СЛУЧАЈОТ СО МОЗОЧНИТЕ ПРИМЕРОЦИ, ПОМЕЃУ НАУКА И СОМНЕЖИ

Фактите се сериозни и не смеат да се игнорираат.Помеѓу 1994 и 2015 година постоела научна соработка меѓу македонски медицински институции и Универзитетот „Колумбија“ во Соединетите Американски Држави.
Во тој период биле обработени стотици примероци од мозочно ткиво добиени од обдукции.
Научниците тврдат дека станувало збор за легален проект, со согласности од семејствата и одобренија од етички комисии.
Но во јавноста се појавија прашања што не можат да се оттурнат со административни формулации.
Зашто историјата нè научи дека злоупотребите никогаш не започнуваат со криминал, туку со недоволна транспарентност.
МИНИСТЕРСТВОТО ЗА ЗДРАВСТВО И АДМИНИСТРАТИВНИОТ ЅИД

Министерството јасно соопшти дека нема директни надлежности во научноистражувачката дејност.Формално, тоа е точно.Но морално, тоа отвора нова дилема.Кога станува збор за човечки биолошки материјал, државата не може да се повика само на административни граници.Одговорноста станува колективна, институционална, етичка и општествена.Затоа работната група што сега се формира не смее да биде бирократска вежба, туку историски тест за довербата на граѓаните.
НАУКАТА КАКО БЛАГОРОДНА МИСИЈА, НО И КАКО РИЗИЧНА ЗОНА
Нема дилема дека истражувањето на мозокот има огромна научна вредност.Болести како шизофренија, депресија и самоубиство се меѓу најголемите медицински предизвици на современиот свет.
Но историјата предупредува дека науката без етика може да стане најопасното оружје.
Од нацистичките медицински експерименти, преку студијата „Таскиџи“ во САД, па сè до современите скандали со трговија со органи, секогаш почетокот бил оправдуван со „научен интерес“.
ФИНАНСИСКАТА СЕНКА ШТО НИКОГАШ НЕ СМЕЕ ДА СЕ ИГНОРИРА

Индустријата поврзана со човечки ткива е една од најпрофитабилните медицински сфери во светот.Тоа не значи автоматски криминал.Но значи дека ризикот постои.Особено кога во наративот се појавува име како Џефри Епстин, симбол на глобална мрежа на моќ, пари и злоупотреби.
Дури и ако неговата фондација финансирала научни проекти легално, самото присуство на таква фигура создава морална обврска за апсолутна транспарентност.
ПРАШАЊЕТО ШТО ЈА БОЛИ СЕКОЈА ФАМИЛИЈА: ДАЛИ СОГЛАСНОСТА БИЛА ВИСТИНСКА?
Правната согласност и информираната согласност не се исто.Едната може да биде потпис.Другата е разбирање.Дали семејствата навистина знаеле дека се отстрануваат мозоци?Дали им било објаснето што значи тоа?Дали им било кажано каде ќе завршат примероците?
Особено трагично е прашањето за пациентите без активни семејства, луѓе заборавени во институции, кои можеби станале „лесен материјал“ за научни колекции.
КОГА МЕДИЦИНАТА СЕ СООЧУВА СО НАЈТЕШКАТА МОРАЛНА ДИЛЕМА: СПАСУВАЊЕ ИЛИ ПРЕДАВАЊЕ

Кај случаи на самоубиство или тешка кома, секогаш постои граница меѓу медицинската реалност и човечката надеж.Дали секогаш е направено сè што медицината дозволува за спасување на животот?
Ова прашање не е обвинение.Ова е морална обврска.
ИСТОРИСКАТА ЛЕКЦИЈА: ДОВЕРБАТА СЕ ГРАДИ СО СВЕТЛИНА, НЕ СО ТАЈНОСТ
Општеството не се плаши од науката.Се плаши од тајноста.Дури и најчистиот научен проект го губи легитимитетот ако јавноста не може да го разбере и да го провери.
ЛИЧНАТА ТРАГЕДИЈА КАКО ОГЛЕДАЛО НА СИСТЕМОТ, СЛУЧАЈОТ ЃОРЃИ
Постојат моменти кога јавните теми стануваат лични рани.Случајот со Ѓорѓи не е само семејна болка.Тој е симбол на прашањето што го поставуваат илјадници родители: дали медицината секогаш ја избира борбата за животот како прва опција?
Кога лекарите инсистираат на процедури што семејството ги чувствува како механички и без емпатија, довербата се распаѓа,а кога довербата исчезнува, здравствениот систем престанува да биде светилиште на животот.
Ѓорѓи станува потсетник дека зад секој медицински случај стои човечка судбина, а зад секоја одлука, морална тежина што не може да се измери со протоколи.
ОВА НЕ Е СЛУЧАЈ ЗА РАБОТНА ГРУПА, ОВА Е СЛУЧАЈ ЗА ОБВИНИТЕЛСТВОТО

Ова не е случај за работна група, ниту за комисија.Ова е случај за институција создадена со закон.Тоа е обвинителството.Сите зборуваат за корупција во правосудството, за доверба од два процента.Но дали обелоденувањето на овој случај не води кон идентични процеси во здравството?
Зошто изнесувањето мозоци во Америка да не се разгледува од ист аспект како и случајот со судијата Ѓоко Ристов?
Нема никаква разлика.Кој може со сигурност да тврди дека и тука не постоеле изѕидани или веќе потрошени материјализирани интереси, во форма на провизии?
Поврзаните со овој случај мора да објаснат под која правна рамка го доставувале тој материјал.
Бенефитот за науката е приказна за мали деца ако законот претходно не ја пропише постапката за понуда на човечки материјал на науката.
Согласноста на семејството, во отсуство на закон, не може да ја легализира дозволата за вадење биолошки материјал.
Обвинителството мора да истражи.За тоа е потребно формирање предмет во Основното јавно обвинителство, не странични работни групи.
ДРЖАВАТА ПРЕД ИСТОРИСКИ ТЕСТ
Работната група што треба да ја истражи оваа тема не истражува само медицински проект.Таа истражува доверба.Таа истражува дали Македонија ќе покаже дека достоинството на своите граѓани, живи или мртвиз е недопирливо.
ШТО МОРА ДА БИДЕ ЈАВНО ОДГОВОРЕНО

Колку примероци се испратени?Кои институции биле вклучени?Какви биле формуларите за согласност?Каде се наоѓаат примероците денес?Кој ги контролира нивните истражувачки употреби?Без овие одговори, сомнежот ќе остане.
МАКЕДОНИЈА ПОМЕЃУ НАУКАТА И ДОСТОИНСТВОТО
Македонија има право да биде дел од светската наука.Но уште поголема има обврска да го зачува достоинството на своите луѓе.Науката без морал создава знаење.Но знаењето без морал создава страв.
ЗАВРШНА МИСЛА: ЦИВИЛИЗАЦИЈАТА СЕ БРАНИ НА ГРОБИШТАТА
Општеството што ги штити своите мртви, ја штити и својата иднина.Ако дозволиме тишината на починатите да стане валута на интереси, тогаш ќе ја изгубиме и тишината на сопствената совест.



