Пишува: Слободан ТОМИЌ

„Држава што не верува во своите институции создава механизми; држава што созрева – ги укинува.“
Алексис де Токвил

Македонија предолго живееше во состојба на политичка неизвесност која не беше ниту класична криза, ниту стабилна демократија, туку контролирана институционална недоверба.
Систем во кој државата функционираше преку привремени механизми, ад хок решенија и договори што требаше да бидат исклучок, но со време станаа пракса.
Со отворањето на прашањето за укинување на пржинскиот модел, државата се наоѓа пред суштински избор:
дали ќе остане во логиката на постојани експерименти или конечно ќе изгради нормален демократски поредок.
ПРЖИНО: ОД НУЖНОСТ ДО СИСТЕМСКА КОЧНИЦА
Пржинската влада беше создадена во 2015 година како резултат на длабока политичка криза, со посредство на Европската Унија и САД.
Нејзината цел беше јасна: стабилизација и враќање на довербата за организирање избори.
Но она што започна како привремен механизам, со тек на време се трансформираше во траен политички инструмент.
Наместо да ја зајакне довербата во институциите, создаде:
паралелни центри на влијание
паралелни институционални центри
постојана политичка недоверба
зависност од ад хок решенија
Така, исклучокот постепено стана правило.
РАЗГОВОР СО РОБЕРТ БАДИНТЕР: ПРЕДУПРЕДУВАЊЕ ОД ТВОРЕЦОТ НА ПРИНЦИПОТ

Во разговор што го водев како новинар и автор на оваа анализа со претседателот на Арбитражната комисија и професор по уставно право, Роберт Бадинтер, беше отворено прашањето за примената на принципите поврзани со неговото име.
Неговиот став беше јасен:
механизмите не се создадени за политичка блокада
не секое прашање може да се третира како „витален интерес“
проширувањето на нивната примена ја нарушува суштината
Со видлива резерва, беше нагласено дека ваквата пракса претставува оддалечување од оригиналниот уставен дух на концептот.
МИЦКОСКИ И ПОЛИТИКАТА НА НОРМАЛИЗАЦИЈА

Иницијативата за укинување на техничката влада се чита како дел од поширок процес на нормализација на политичкиот систем.
Политиката што ја води Христијан Мицкоски се темели на:
враќање на целосната одговорност кај институциите
укинување на ад хок изборни механизми
воспоставување на редовен демократски циклус
Ова претставува обид државата да излезе од состојба на перманентна транзиција и да влезе во фаза на институционална стабилност.
ПОСТОИ ЛИ ВАКОВ МОДЕЛ ВО СВЕТОТ?
Во современите демократии постојат привремени влади, но тие имаат строго ограничена техничка улога.
Македонскиот модел се разликува по тоа што:
вклучува политичка поделба на извршната власт
создава паралелен систем на управување
директно влијае врз изборниот процес
Затоа, тој претставува хибриден политички исклучок, а не стандардна демократска пракса.
РЕАКЦИИТЕ НА СДСМ И ПОЛИТИЧКИОТ КОНТЕКСТ

Опозицијата, преку СДСМ, реагира дека укинувањето на техничката влада е чекор кој може да влијае врз балансот на институциите и изборниот процес. Тие ја нагласуваат историската улога на Пржино како механизам создаден во услови на политичка криза и меѓународно посредување.
Во нивниот пристап се истакнува аргументот дека моделот бил гаранција за фер изборни услови во период на длабока недоверба.
Од друга страна, се отвора прашањето дали долгорочното задржување на ваков модел создава зависност од кризни решенија, наместо развој на нормален институционален систем.
ЗОШТО ПОСТОИ ОТПОР КОН УКИНУВАЊЕТО?

Отпорот не е само политички, туку и функционален.
Без овој механизам:
се намалува директното влијание во институциите пред избори
се губи контролен инструмент во изборниот процес
се зголемува неизвесноста на политичкиот исход
Суштината на отпорот е во губење механизми на влијание, а не во самата демократија.
МЕЃУЕТНИЧКИ БАЛАНС И ИНСТИТУЦИОНАЛНА СТАБИЛНОСТ

Прашањето на меѓуетничката доверба останува клучно.
Но стабилноста не може да се гради преку постојано проширување на исклучоци, туку преку:
дијалог
јасни институционални правила
еднаква примена на правото
ОДЛОЖЕНОТО УКИНУВАЊЕ: КОНТРОЛИРАН ПРЕОД
Фактот дека реформата се спроведува со одложена примена покажува:
отсуство на нагли политички потреси
постепена институционална адаптација
управуван транзициски процес
ВИСТИНСКИОТ ТЕСТ ДОПРВА ЗАПОЧНУВА

Со укинувањето на пржинскиот модел започнува суштинскиот тест за државата:
дали институциите ќе функционираат самостојно
дали изборите ќе бидат целосно кредибилни
дали системот ќе издржи без ад хок конструкции
ФИНАЛЕ: ОД ЕКСПЕРИМЕНТ КОН НОРМАЛНА ДРЖАВА
Пржинската влада беше производ на недоверба. Нејзиното укинување претставува обид за враќање на довербата во институциите.
Но довербата не се создава преку механизми, туку преку систем.
институции
одговорност
политичка зрелост
Македонија сега има можност да излезе од долг период на политички експерименти и да влезе во фаза на нормално функционирање.
Пржино заминува.
Започнува тестот дали државата конечно може да стои на сопствени нозе.



