( Хенри Кисинџер)

„Неправдата не е кога законот е строг. Неправдата е кога истиот закон различно се применува кон различни луѓе.“ (Аристотел)

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Денот што Еврокомесарката Марта Кос го нарече „Мега понеделник“ за проширувањето на Европската Унија, за Македонија не е ден за славење, туку ден за едно големо и болно соочување со реалноста.
Реалноста дека во европската политика на проширување, барем во случајот на Македонија, критериумите честопати изгледаат променливи, а правилата, подложни на геополитички интереси и политички калкулации.

Украина и Молдавија добија кандидатски статус во 2023 година, а веќе ги отвораат првите кластери. Црна Гора забрзано затвора поглавја и се споменува како следна членка на Европската Унија. Македонија, пак, која кандидатски статус доби уште во 2005 година и која во меѓувреме направи болни компромиси, промени уставно име и отвори чувствителни национални прашања, и понатаму стои во чекалницата на Европа.
Да биде јасно: ова не е критика против Украина, Молдавија или Црна Гора.
Секоја држава има право на својата европска перспектива.
Но Македонија има еднакво право да праша, според кои правила се мери европскиот напредок и дали тие правила навистина важат еднакво за сите?
Токму во мислата на Аристотел е содржана целата македонска дилема со Европската Унија.
Македонија не бара привилегии.
Не бара да биде прескокнат ниту еден критериум.
Не бара попуст поради својата големина или географска положба. Македонија бара само едно, правилата да важат еднакво за сите.

Ова не е критика против Европа како идеја.
Напротив. Македонија со децении ја гради својата европска ориентација и ги прифаќа вредностите на демократијата, владеењето на правото и човековото достоинство.
Но токму затоа Македонија има право да ја критикува недоследноста на европската политика кога создава впечаток дека за едни држави условите се флексибилни, а за други се бесконечно променливи.
Историјата на проширувањето на Европската Унија покажува дека геополитиката честопати имала еднаква, а понекогаш и поголема тежина од строгата примена на критериумите.
Бугарија и Романија во 2007 година станаа членки на Европската Унија иако и тогаш постоеја сериозни забелешки за корупцијата, организираниот криминал и реформите во правосудството.

Токму поради тоа беше воспоставен и посебен механизам за мониторинг и верификација.
Тоа не значи дека тие држави не требало да станат членки.
Но значи дека политиката на проширување никогаш не била само технички процес.
Таа отсекогаш била и политичка одлука.
Токму затоа денес милиони Македонци го поставуваат едно едноставно прашање: ако правилата се исти за сите, тогаш зошто за Македонија секогаш постои уште еден услов, уште едно вето и уште едно одложување?
Македонија најпрво беше блокирана поради знамето. Потоа поради името. Потоа поради грчкото вето.
Потоа поради бугарското вето. Денес повторно се наоѓа пред нов услов, внесувањето на Бугарите во Уставот како предуслов за отворање на кластерите.
На тој начин европскиот процес за Македонија одамна престана да биде само прашање на реформи.
Тој стана процес на постојано поместување на целта.
Кога еден народ со години ги исполнува барањата, а наместо напредок добива нови условувања, тогаш не се доведува во прашање само неговата европска перспектива.
Тогаш се доведува во прашање и кредибилитетот на самиот европски проект.
Токму тука лежи и најголемата критика кон Европската Унија. Не затоа што бара реформи.
Не затоа што поставува критериуми.
Туку затоа што во случајот на Македонија создаде впечаток дека критериумите не се применуваат еднакво и дека билатералните спорови можат да станат средство за бесконечно условување.
Ниту една Унија не може да биде силна ако бара од една држава да решава историски, идентитетски и јазични прашања како предуслов за напредување во процес што треба да се темели врз владеење на правото, демократијата и европските стандарди.
Изјавата на премиерот Христијан Мицкоски дека Украина и Молдавија немаат опозиција која ја кодоши сопствената држава кај меѓународните партнери е дел од домашната политичка полемика.

Но неговата порака дека овие околности не смеат да бидат причина за очај, туку дополнителна мотивација за реформи и економски развој, отвора едно многу подлабоко прашање.
Што треба да прави една држава кога процесот на проширување станува заложник на билатерални спорови и на променливи политички критериуми?
Одговорот не е во откажувањето од Европа.
Одговорот не е ниту во самопонижувањето и прифаќањето на бесконечни условувања без јасен крај.
Македонија има право да продолжи со реформите, да ја модернизира економијата и да ги гради институциите. Но има и право да бара фер, предвидлив и достоинствен европски процес.
Европската Унија има право да поставува услови.
Но нема право да создава впечаток дека за едни држави правилата се флексибилни, а за други бескрајно строги и постојано променливи.
Бидејќи во моментот кога проширувањето ќе почне да изгледа како политичка награда за едни и како бесконечен испит за други, тогаш не е загрозена само европската перспектива на Македонија.

Тогаш е загрозен и кредибилитетот на самата Европска Унија.
Македонија денес можеби не отвора кластери.
Но отвора едно многу поголемо и потешко прашање пред Европа: дали Унијата навистина сака проширување засновано врз принципи и еднакви правила или проширување засновано врз геополитички потреби и различни аршини?
Одговорот на тоа прашање нема да ја одреди само иднината на Македонија.
Ќе ја одреди и иднината на Европската Унија како заедница што тврди дека се темели врз право, еднаквост и достоинство за сите народи.



