Колумна на Слободан Томиќ – Со каков образ доаѓа Фон дер Лајен во Македонија во Петок?

Македонија

ПОРТРЕТИ НА МОЌТА

Пишува: м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист

Слободан Томиќ

„Достоинството на една нација не се мери според тоа колку отстапува, туку според тоа дали правилата важат еднакво за сите.“
Во петок, 2 октомври, Урсула фон дер Лајен доаѓа во Македонија.
Официјално, за европската интеграција, за следните чекори и за продолжувањето на европскиот пат. Европската комисија потврди дека посетата на Скопје е дел од нејзината турнеја низ Западен Балкан и дека на маса ќе бидат токму следните чекори на европскиот пат на Македонија.
Но зад дипломатскиот протокол стои едно многу поголемо прашање:
Со каков образ доаѓа Европа пред Македонија, и со каков одговор ќе си замине од Македонија?

Зашто Македонија веќе не е држава која треба само да слуша што бара Брисел.
Македонија има право да праша:
Што точно барате од нас?
До каде треба да отстапуваме?
Кој ги утврдува правилата?
Кој гарантира дека по исполнувањето на едно барање нема да се појави ново?
И, најважното:
Кога конечно европскиот пат ќе стане пат со јасна цел, а не патека на постојано поместување на целта?

ДВАЕСЕТ И ЕДНА ГОДИНА КАНДИДАТУРА

Македонија доби кандидатски статус во 2005 година.
Европската комисија во 2009 година првпат препорача отворање на пристапните преговори, а Европскиот совет во март 2020 година одлучи да ги отвори преговорите.
Тоа не е една политичка генерација.
Тоа се дваесет и една година чекање.
За тоа време се сменија влади, премиери, претседатели, европски приоритети, геополитички околности и целиот европски контекст.
Но едно остана исто:
Македонија сè уште ја чека Европа.
И затоа прашањето веќе не е само дали Македонија е подготвена за Европа.
Прашањето е:
Дали Европа е подготвена конечно да покаже дека сопствените правила важат еднакво и предвидливо?

ПРЕСПА: ИМЕТО ГО ПРОМЕНИВМЕ. А ШТО ДОБИВМЕ?

Македонија направи крупен политички чекор со Преспанскиот договор.
Го промени уставното име.
Го промени дел од своето институционално и политичко однесување.
Влезе во НАТО во март 2020 година.
Но НАТО и самиот наведува дека Македонија во Процесот на акцискиот план за членство учествувала уште од 1999 година, а прашањето со името било една од клучните пречки до поканата за членство.
Затоа денес мора да се постави едно едноставно прашање:
Ако промената на името беше услов за надминување на една голема пречка, зошто по нејзиното исполнување европскиот пат не доби јасна и стабилна динамика?
Компромисот може да биде решение.
Но компромисот не смее да стане механизам во кој едната страна постојано дава, а другата постојано отвора ново прашање.

ГРЦИЈА: ШТО ВИДОВ СО СОПСТВЕНИ ОЧИ?

Неодамна бев во Грција.
Гледав патокази кон Скопје.
Но не видов она што човек би го очекувал по сите години на договори, декларации и европски вредности.
На многу места Македонија во секојдневниот говор сè уште се сведува на „Скопје“, а Македонците на „Скопјани“.
И тука доаѓаме до една проста, но суштинска работа:
Скопје е главниот град на Македонија.
Македонец не е географска адреса.
Ова не е само прашање на терминологија.
Ова е прашање на достоинство.
И токму затоа ова прашање треба да стигне и до Урсула фон дер Лајен.
Не како закана.
Не како навреда.
Туку како прашање:
Дали европските стандарди на почитување на идентитетот и достоинството важат и тогаш кога се однесуваат на Македонците?

КУТЛЕШ: КОГА СИМБОЛОТ СТАНУВА ЦЕНА НА КОМПРОМИСОТ

Во спроведувањето на Преспанскиот договор Македонија направи и промени поврзани со употребата на симболи и обележја поврзани со Кутлеш.
Но тука мора да се разликуваат две работи.
Едно е меѓудржавен договор.
Друго е чувството на еден народ кон сопствената историја и симболика.
Кога политичарите преговараат, тие преговараат за политики.
Но кога граѓаните чувствуваат дека од нив се бара да се откажат од дел од сопственото историско паметење, тогаш прашањето станува многу подлабоко.
До каде оди компромисот?
Зашто државата не е стока.
Идентитетот не е артикл.
Историјата не е квантaшка тезга.
Не сме на квантaшки пазар.

БУГАРИЈА: ТУКА ВЕЌЕ НЕ ЗБОРУВАМЕ САМО ЗА ИСТОРИЈА

Потоа дојде и бугарското прашање.
Историјата стана политичко прашање,а политичкото прашање стана дел од европската рамка.
Но постои уште една страна на приказната што не смее да биде заборавена:
правата на македонските организации во Бугарија.
Европскиот суд за човекови права во повеќе предмети утврдил повреди поврзани со правото на здружување и собирање на организации што се поврзуваат со македонското малцинство во Бугарија.
Такви се, меѓу другите, пресудите во предметите „Обединета македонска организација Илинден и Иванов против Бугарија“ и „Обединета македонска организација Илинден и други против Бугарија“.
Затоа прашањето до Брисел е сосема легитимно:
Дали европските стандарди важат само кога Македонија треба да ги исполни — или важат и кога станува збор за земја-членка на Европската Унија?
Ако владеењето на правото е европска вредност, тогаш тоа мора да биде европска вредност за сите.
За кандидатите.
За членките.
За големите.
За малите.
Инаку не зборуваме за ист аршин.

„ПРИ ОЧИ — СЛЕПИ. ПРИ РАЗУМ — ГЛУПИ.“

Оваа стара македонска мисла звучи сурово.
Но понекогаш суровата реченица ја кажува најточната вистина.
Ако Брисел гледа дека постојат отворени прашања поврзани со европските стандарди и човековите права во земја-членка, тогаш не може истовремено да бара од Македонија бесконечно да докажува дека е европска.
Европа не може да биде само список на услови за оние што стојат пред вратата.
Европа мора да биде и систем на еднакви правила за оние што веќе се внатре.

ДИГРЕСИЈА: МАКЕДОНСКОТО НЕБО И НАТО

Сега една важна дигресија.
Македонија не стана сојузник на НАТО преку ноќ.
Во НАТО-процесите беше присутна многу порано.
Во 1999 година влезе во Акцискиот план за членство.
Од 2002 година придонесуваше во мисијата во Авганистан.
Во периодот 2001–2003 година НАТО имаше операции и во Македонија.
Затоа прашањето е историски и политички важно:
Дали Македонија мораше да го промени своето име за да стане членка на НАТО?
Фактот е дека членството во НАТО дојде во 2020 година, по долг процес на стратешка соработка и по решавањето на спорот со името.
И токму затоа денес мора да се постави прашањето:
Што е следниот услов што треба да го плати Македонија за да стигне до следната врата?

МИЦКОСКИ ВО ОН: ПРАШАЊЕТО ИЗЛЕЗЕ ПРЕД СВЕТОТ

На 81-то заседание на Генералното собрание на Обединетите нации, премиерот Христијан Мицкоски говореше за европската интеграција на Македонија, за предвидливоста на процесот и за потребата од еднакви правила и достоинство во меѓународниот поредок.
На Конкордија, пак, тој говореше за повеќекратните отстапки што, според неговите зборови, Македонија ги направила, вклучително и промени поврзани со знамето, Уставот и уставното име, и оцени дека дел од членките на ЕУ бараат промена на идентитетот наместо промени на институциите.
Тоа е негова политичка оценка и така треба да биде и разбрана.
Но без оглед на политичката припадност на оној што го кажува тоа, останува суштинското прашање:
Колку долго може довербата да биде еднонасочна обврска?

УКРАИНА, МОЛДАВИЈА, АЛБАНИЈА, ЦРНА ГОРА — А КАДЕ Е МАКЕДОНИЈА?

Европската Унија денес живее во нов геополитички момент.
Проширувањето повторно е високо на европската агенда.
Украина, Молдавија, Албанија, Црна Гора и другите кандидати се дел од пошироката европска слика.
Тоа не треба да биде проблем за Македонија.
Напротив.
Македонија не бара туѓото место.
Македонија бара да знае:
Кое е нејзиното место?
Кој е нејзиниот следен чекор?
Кој е рокот?
Кој е критериумот?
И што следува откако тој критериум ќе биде исполнет?

ТОПКАТА Е ВО ВАШИОТ ДВОР

Со години се слуша:
„Топката е во вашиот двор.“
Добро.
Тогаш Македонија денес има право да праша:
Каде е топката на Брисел?
Кои се точно условите?
Кои се критериумите?
Кој ги мери?
Кој гарантира дека критериумите нема повторно да се променат?
Кој гарантира дека по исполнувањето на едно барање нема да се отвори ново?
И кога конечно започнува следната фаза?
Ова не е антиевропско прашање.
Напротив.
Ова е европско прашање.
Зашто предвидливоста е европска вредност.
Владеењето на правото е европска вредност.
Еднаквиот третман е европска вредност.
Достоинството е европска вредност.

НЕ Е ПРОБЛЕМ ВО ТОА ШТО МАКЕДОНИЈА БАРА ЕВРОПА

Македонија не треба да се плаши од Европа.
Но Европа не треба да бара од Македонија да се плаши од самата себе.
Никој не бара затворени граници.
Никој не бара изолација.
Никој не бара Македонија да се откаже од европскиот пат.
Напротив.
Европската интеграција останува стратешка определба.
Но европската интеграција не смее да значи постепено исчезнување на сопствениот политички, историски и културен субјективитет.
Македонија може да биде европска и македонска.
Токму како што другите европски народи се европски и свои.

И СЕГА — ФОН ДЕР ЛАЈЕН

Затоа петочната посета не треба да биде само уште една дипломатска фотографија.
Не треба да биде само протокол.
Не треба да биде само порака дека „процесот продолжува“.
На Македонија ѝ требаат јасни одговори.
Не магла.
Не нови општи формулации.
Не нови ветувања без рок.
Туку:
Критериуми.
Предвидливост.
Еднакви правила.
Јасна патека.
И гаранција дека исполнувањето на европските стандарди навистина носи следен чекор.

СО КАКОВ ОБРАЗ ДОАЃА ФОН ДЕР ЛАЈЕН?

Ова е суштината на целата приказна.
Не прашуваме со каква политичка порака доаѓа.
Прашуваме со каква европска порака доаѓа.
Доаѓа ли Европа во Македонија да каже:
„Продолжете да исполнувате, а ние ќе видиме“?
Или доаѓа да каже:
„Еве ги правилата. Еве ги критериумите. Еве го следниот чекор. И овие правила важат еднакво за сите.“
Тоа е разликата меѓу политичка реторика и европска предвидливост.

МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПОПУСТ

Македонија не бара попуст.
Не бара привилегија.
Не бара да биде ослободена од европските критериуми.
Бара нешто многу поедноставно:
Истиот аршин.
Ако има критериуми, нека важат.
Ако има реформи, нека се спроведат.
Ако има владеење на правото, нека биде за сите.
Ако има човекови права, нека бидат универзални.
Ако има европски вредности, нека не зависат од тоа дали државата е кандидат или членка.

ЕВРОПА НЕ МОЖЕ ДА БАРА ОД МАКЕДОНИЈА ДА СЕ ОТКАЖЕ ОД СЕБЕ ЗА ДА ДОКАЖЕ ДЕКА Е ЕВРОПСКА

Тука завршува секоја политичка математика.
И почнува човечкото прашање.
Една држава може да менува закони.
Може да менува институции.
Може да менува политики.
Може да прави компромиси.
Но ниту една држава не може бесконечно да го менува сопственото чувство за достоинство и да очекува граѓаните да веруваат дека тоа е единствениот пат кон Европа.
Македонија не е стока.
Идентитетот не е артикл.
Достоинството не е валута за поткусурување.
Македонија може да биде европска без да престане да биде Македонија.
И токму затоа, кога Европа бара од Македонија реформи, Македонија има право од Европа да бара правила, еднаквост и збор што важи.
Зашто вистинската сила на Европа не се мери според тоа колку може да бара од малите држави.
Се мери според тоа дали и кон малите држави ги применува истите правила што ги бара од големите.
И затоа прашањето за петок не е само:
„Што ќе ни донесе Фон дер Лајен?“
Туку:

СО КАКОВ ОБРАЗ ДОАЃА ЕВРОПА ВО МАКЕДОНИЈА?

Еден аршин.
Еден критериум.
Една предвидливост.
Една Европа.
И пред неа —

ЕДНА МАКЕДОНИЈА.
ДОСТОИНСТВЕНА. СВОЈА. СО ИСПРАВЕНА ГЛАВА.

Please follow and like us: