Колумна на Слободан Томиќ – Кога Брисел проговори со Македонскиот глас, кој ќе ја преземе одговорноста? Каја Калас, Урсула Фон дер Лајен и европскиот испит на принципите

Македонија Свет

ПОРТРЕТИ НА МОЌТА

„Правдата не се докажува со силата на условот, туку со еднаквоста на правилата.“

Мисла инспирирана од политичката филозофија на Џон Ролс.

Автор: м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист, автор на политичкиот ТВ-магазин „Гласот на народот“


БРИСЕЛСКИОТ МОМЕНТ: КОГА МАКЕДОНСКИОТ АРГУМЕНТ ДОБИВА ЕВРОПСКА ТЕЖИНА

Во политиката постојат моменти кога една реченица може да отвори поголемо прашање од она на кое непосредно се однесува.

Понекогаш нејзиното значење не произлегува само од зборовите, туку и од местото на кое е изговорена, од функцијата на човекот што ја изговара и од политичкиот контекст во кој одекнува.

Токму таков момент се појави во Брисел на 15 октомври 2026 година.

Пред состанокот на Европскиот совет, Каја Калас, високата претставничка на Европската Унија за надворешни работи и безбедносна политика, порача дека е исклучително важно процесот на проширување да не се претвора во билатерален процес.

Оваа изјава не е формално решение за македонско-бугарскиот спор. Не претставува ниту одлука со која се менува постојната преговарачка рамка. Но нејзината политичка тежина е значајна затоа што ја отвора суштината на спорот што со години ја оптоварува европската перспектива на Македонија.

Прашањето што македонските претставници постојано го поставуваат е едноставно: дали патот кон Европската Унија треба да се оценува според реформите, владеењето на правото и исполнувањето на европските критериуми или може да остане зависен од билатерални несогласувања што се однесуваат на историјата, идентитетот и политичките толкувања на минатото?

Калас со својата изјава го стави ова прашање во центарот на европската расправа за проширувањето.

Токму тука се отвора можноста за нова политичка анализа.

Не станува збор за прогласување победа пред да се случи вистинската промена. Станува збор за препознавање на моментот во кој македонската аргументација добива дополнителна тежина во европскиот политички дискурс.

Кога една држава со години предупредува на слабостите на одреден политички модел, а потоа од висок европски претставник доаѓа порака што се совпаѓа со суштината на нејзиниот аргумент, прашањето веќе не е само дали таа држава била во право. Прашањето е дали Европа е подготвена да го претвори препознавањето на проблемот во конкретна политика.

За Македонија, тоа е вистинскиот испит.

КАЈА КАЛАС: ДИПЛОМАТСКА ПОРАКА ИЛИ НАЈАВА НА ПОШИРОК ЕВРОПСКИ ПРИСТАП?

Функцијата на Каја Калас не е протоколарна.

Како висока претставничка на Европската Унија за надворешни работи и безбедносна политика, таа учествува во обликувањето на заедничкиот надворешнополитички пристап на Унијата и претседава со Советот за надворешни работи во составот на министрите за надворешни работи.

Нејзината улога е различна од улогата на претседателката на Европската комисија. 

Таа не може со една изјава самостојно да ги измени правилата за пристапување, ниту да ги замени одлуките што се донесуваат во рамките на институциите на Унијата.

Но нејзините зборови имаат политичко значење.

Кога Калас предупредува дека проширувањето не треба да се сведе на билатерални односи, таа отвора дилема што ги надминува односите меѓу Скопје и Софија.

Тоа е дилема за идниот модел на европското проширување.

Ако Европската Унија сака да ја зајакне сопствената безбедност, да ја прошири политичката стабилност и да ја зголеми својата геополитичка тежина, тогаш мора да размислува како да ги приближи европските држави што ги исполнуваат условите за членство.

Но таквата стратегија тешко може да биде убедлива ако процесот постојано се соочува со политички блокади што не се решаваат преку вообичаените реформски механизми.

Токму затоа изјавата на Калас е важна.

Таа не значи дека Македонија автоматски добила нова гаранција. Не значи ниту дека Европската Унија се откажала од условите што веќе се дел од пристапниот процес.

Но отвора простор да се постави едно принципиелно прашање: може ли проширувањето да биде заедничка европска стратегија ако неговата динамика останува изложена на националните спорови меѓу одделни членки и кандидати?

Одговорот на ова прашање ќе биде поважен од секоја поединечна дипломатска формулација.

Затоа што Европа не се оценува само според принципите што ги изговара, туку и според механизмите со кои ги спроведува.

УРСУЛА ФОН ДЕР ЛАЈЕН: ЗОШТО ЕДНА РЕЧЕНИЦА НА КАЛАС НЕ Е ИСТО ШТО И ПРОМЕНА НА КУРСОТ НА КОМИСИЈАТА?

Тука се појавува вториот, можеби најважен политички момент.

Урсула фон дер Лајен, претседателката на Европската комисија, на 2 октомври ја посети Македонија и јавно ја повтори позицијата дека уставните измени се клучниот следен чекор за напредување на земјата во пристапниот процес.

Нејзината порака беше јасна: Македонија треба да го направи предвидениот чекор за да може да продолжи кон отворањето на првиот преговарачки кластер.

Тоа е институционалната позиција што произлегува од постојната преговарачка рамка.

Но токму тука треба да се направи разлика што често се губи во дневнополитичките интерпретации.

Каја Калас зборува за принципот на проширување и опасноста тој да се сведе на билатерални односи.

Урсула фон дер Лајен ја нагласува обврската што во постојната рамка е поставена пред Македонија.

Двете позиции не се нужно во формална противречност. Првата се однесува на пошироката европска политика, а втората на конкретниот услов што моментално го определува македонскиот пристапен процес.

Но меѓу нив постои политичка тензија што заслужува сериозно внимание.

Ако Европа сака проширувањето да не биде заложник на билатералните спорови, тогаш мора да одговори како тој принцип ќе се примени во случајот на Македонија, каде што уставните измени се поврзани со исполнување на условите од договорената преговарачка рамка.

Не е доволно само да се повторува дека Македонија има европска иднина.

Не е доволно ниту да се бара исполнување на преземените обврски без истовремено да се објасни како ќе се обезбеди предвидливост на следните чекори.

Тука не станува збор за личен спор меѓу Калас и фон дер Лајен.

Станува збор за различните институционални улоги и за потребата европската политика да испрати јасна, доследна и разбирлива порака до земјата што со години чека да го продолжи преговарачкиот процес.

Од Урсула фон дер Лајен, како претседателка на Европската комисија, Македонија има право да очекува одговор не само на прашањето што треба да направи, туку и на прашањето како Европската Унија ќе ја гарантира предвидливоста на процесот.

Од Каја Калас, пак, се очекува принципот што го истакна да добие политичка тежина во пошироката европска дискусија за иднината на проширувањето.

Ова се две различни, но меѓусебно поврзани одговорности.

МАКЕДОНСКАТА ПОЗИЦИЈА: ОД ДРЖАВНА ОДБРАНА КОН ЕВРОПСКИ ПРИНЦИП

Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, премиерот Христијан Мицкоски и министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски во различни настапи ја нагласуваа потребата европскиот пат на Македонија да биде предвидлив и да не се претвора во бесконечна низа билатерални условувања.

Нивната политичка линија се темели врз ставот дека реформите, владеењето на правото, институционалниот капацитет и исполнувањето на критериумите за членство треба да бидат суштината на оценувањето на напредокот.

Оваа позиција не треба да се претставува како барање Македонија да биде ослободена од обврските.

Напротив.

Македонија има обврска да ги спроведува реформите, да ги зајакнува институциите и да покаже дека може да функционира како полноправна членка на европското семејство.

Но истовремено има право да бара пристапниот процес да не се претвори во механизам во кој секое исполнување на една обврска отвора неизвесност за следната.

Токму затоа изјавата на Калас може да се чита како политички значаен момент за македонската дипломатија.

Не затоа што таа го решила спорот.

Не затоа што ја променила преговарачката рамка.

Туку затоа што ја истакнала потребата проширувањето да се третира како пошироко европско прашање, а не да се сведе на билатералните односи.

Во политиката, меѓутоа, постои разлика меѓу тоа некој да ја прифати суштината на твојот аргумент и да ја поддржи конкретната политика што од него произлегува.

Македонија сега треба да ја искористи можноста за да ја зајакне својата позиција.

Тоа подразбира дипломатски разговори со земјите членки, правна анализа на постојната рамка, прецизно формулирани барања и доследно спроведување на реформите.

Ако македонските претставници успеат да ја претворат оваа тема во поширока европска расправа за еднаквоста на правилата, тогаш изјавата на Калас може да добие значење што ќе го надмине дневниот политички момент.

Но тоа нема да се случи само од себе.

Дипломатските можности се создаваат со изјави. Државните резултати се создаваат со стратегија.

БУГАРИЈА И ГРАНИЦИТЕ НА БИЛАТЕРАЛНОТО УСЛОВУВАЊЕ

Во центарот на македонската европска блокада останува прашањето за односите со Бугарија и за условите поврзани со уставните измени.

Бугарија, како членка на Европската Унија, има право да ги застапува своите национални интереси. Тоа право не е спорно.

Но од правото да се застапуваат националните интереси не произлегува неограничено право билатералните несогласувања да станат трајна политичка пречка за европската интеграција на соседната држава.

Тука е суштината на македонскиот приговор.

Историските прашања можат да бидат предмет на научно истражување. Националните наративи можат да бидат предмет на јавна расправа. Договорите меѓу државите мора да се почитуваат.

Но мора да постои јасна граница меѓу договорените обврски и можноста тие постојано да се прошируваат преку нови политички толкувања.

Македонија не може да бара членство без исполнување на критериумите.

Но не треба ниту да биде ставена во положба во која однапред не може да знае дали исполнувањето на договорените услови ќе овозможи реален напредок.

Затоа изјавата на Калас е особено значајна во поширокиот контекст на европското проширување.

Таа не ја именува Бугарија како виновник, ниту претставува формална осуда на нејзината политика.

Но отвора простор за расправа за границите на билатералното условување и за потребата европскиот процес да остане заснован врз јасни критериуми.

Ова е аргумент што Македонија треба да го застапува со документи, правна прецизност и дипломатска зрелост.

Не со навреди кон бугарскиот народ.

Не со паушални обвинувања.

Туку со барање европските принципи да се применуваат доследно.

Зашто добрососедството не се гради со тоа што едната страна ќе го прифати политичкото толкување на другата.

Се гради со заемно почитување, дијалог и јасна граница меѓу националните интереси и правото на соседната држава на сопствена европска перспектива.

ЕВРОПА МОРА ДА РАЗБЕРЕ: ПРОШИРУВАЊЕТО Е И БЕЗБЕДНОСНО ПРАШАЊЕ

Постои уште една димензија што ја прави оваа тема особено важна.

Европската Унија денес се соочува со безбедносни предизвици, геополитичка конкуренција и потреба да ја зајакне својата стратешка позиција.

Во такви околности, проширувањето не е само административна постапка.

Тоа е прашање на политичко влијание, економска поврзаност, безбедност и стабилност на европскиот континент.

На 12 октомври, во рамките на Советот за надворешни работи, европските министри разговараа за безбедносните последици од проширувањето. Во тој контекст, Калас ја истакна улогата на проширувањето како еден од најуспешните инструменти на надворешната политика на Унијата.

Тоа е важен контекст за нејзината изјава три дена подоцна.

Ако проширувањето е стратешки инструмент, тогаш неговата кредибилност не е важна само за земјите кандидати. Таа е важна и за самата Европска Унија.

Државите што со години се подготвуваат за членство мора да имаат причина да веруваат дека реформите и исполнувањето на обврските ќе бидат препознаени.

Во спротивно, се создава опасен јаз меѓу политичките ветувања и практичните резултати.

Тој јаз може да ја ослабне довербата во европската перспектива, да ги засили разочарувањето и евроскептицизмот и да ја намали привлечноста на европскиот модел.

За Македонија, затоа, ова не е само дипломатско прашање.

Тоа е прашање на долгорочна државна стратегија.

Македонија треба да продолжи со реформите затоа што тие се неопходни за нејзините граѓани, а не само затоа што се бараат од Брисел.

Но Европската Унија, од своја страна, мора да покаже дека нејзината политика на проширување има јасна цел и предвидливи правила.

Во спротивно, и двете страни ќе плаќаат политичка цена.

ШТО ТРЕБА ДА НАПРАВИ МАКЕДОНИЈА ПО ИЗЈАВАТА НА КАЛАС?

Тука завршува времето за политичко задоволство и започнува времето за државничка работа.

Прво, македонската дипломатија треба да ја искористи изјавата на Калас за да отвори конкретна расправа со европските институции за принципот на раздвојување на билатералните спорови од критериумите за членство.

Второ, треба да се бара јасно објаснување како тој принцип може да се примени во рамките на постојните пристапни механизми, без да се создава впечаток дека Македонија бара еднострано ослободување од преземените обврски.

Трето, потребна е активна комуникација со земјите членки што ја поддржуваат идејата за предвидливо и кредибилно проширување.

Четврто, Македонија мора да продолжи со реформите во владеењето на правото, борбата против корупцијата, јавната администрација и економијата. Ниту еден дипломатски успех не може трајно да ги замени резултатите што треба да се постигнат дома.

И петто, секоја политичка иницијатива мора да биде проследена со јасна комуникација со македонската јавност.

Граѓаните имаат право да знаат што е постигнато, што сè уште е спорно и какви конкретни придобивки може да се очекуваат.

Изјавата на Калас не треба да се претвори во повод за предвремено прогласување победа.

Но не треба ниту да биде игнорирана.

Таа треба да се претвори во дипломатски аргумент, во институционална иницијатива и во дел од пошироката стратегија за заштита на македонските државни интереси.

Државничката зрелост не се мери според тоа колку гласно ќе се прослави една изјава, туку според тоа дали од неа ќе се создаде траен политички резултат.

ЗАВРШНА ПОРАКА: МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПОСЕБЕН ТРЕТМАН, ТУКУ ПРАВИЛА ШТО ВАЖАТ ЗА СИТЕ

Изјавата на Каја Калас отвори важна политичка тема во момент кога Европската Унија повторно ја разгледува иднината на своето проширување.

Нејзината порака за опасностите од билатерализацијата се совпаѓа со суштината на аргументот што македонските претставници со години го застапуваат.

Но меѓу совпаѓањето на политичките ставови и нивното претворање во институционална промена постои значителна разлика.

Затоа Македонија треба да остане претпазлива, но и дипломатски активна.

Урсула фон дер Лајен, како претседателка на Европската комисија, останува важна политичка фигура во определувањето на насоката на пристапниот процес. Нејзината позиција за уставните измени е позната и јавно повторена.

Каја Калас, како висока претставничка на Европската Унија за надворешни работи и безбедносна политика, ја отвори пошироката дилема за тоа дали проширувањето може да ја исполни својата стратешка цел ако биде сведено на билатерални несогласувања.

Одговорноста на европските институции е да покажат како овие принципи можат да се усогласат во практика.

Одговорноста на македонските институции е да го искористат секој дипломатски простор за да обезбедат појасен, поправичен и попредвидлив процес.

А одговорноста на Бугарија е да покаже дека добрососедството и европската соработка можат да се развиваат без бесконечно одржување на политичките несогласувања.

Македонија не бара да биде над другите држави.

Бара да не биде ставена во положба во која правилата за членство ќе зависат од променливите политички односи.

Не бара ослободување од реформите.

Бара реформите да бидат вистинската мерка за нејзиниот напредок.

Не бара Европа да ги избрише историските разлики.

Бара тие разлики да не станат трајна пречка за заедничката европска иднина.

И затоа прашањето што се отвора во Брисел е поголемо од една изјава и поголемо од еден дипломатски момент.

Ако Европа навистина верува дека проширувањето е стратешки интерес, тогаш мора да покаже дека нејзините правила се посилни од билатералните блокади.

Ако верува во еднаквост, мора да ја покаже во практиката.

Ако бара доверба од кандидатите, мора и самата да создава услови за доверба.

Македонија треба да продолжи по својот пат со достоинство, реформи и јасна државна стратегија.

Зашто европската иднина не се гради со молчење, но не се освојува ниту со политички пароли.

Се гради со аргументи, принципи, дипломатска истрајност и подготвеност секоја одлука да се оценува според нејзините вистински последици.

Калас ја отвори вратата на едно важно европско прашање. Фон дер Лајен останува пред одговорноста за политиката на Комисијата,a Македонија мора да покаже дека знае како од дипломатскиот момент да создаде државен резултат.

Историјата не ги памети само оние што ги поставувале условите.

Ги памети и оние што имале храброст да прашаат дали правилата важат еднакво за сите.

Македонија има право да го постави тоа прашање.

А Европа, ако сака да остане верна на сопствените принципи, има обврска да одговори.

СТ/

Please follow and like us: