Пишува:Слободан ТОМИЌ

Во бурните политички води на Македонија, каде секој изборен циклус носи нови предлози и дилеми, концептот за една изборна единица постојано се појавува како фантом или спасител, во зависност од аголот на набљудување.
Оваа идеја, која на површина делува револуционерно и праведно, отвора многу повеќе прашања отколку што нуди одговори, фрлајќи светлина врз фундаменталните проблеми на македонскиот политички систем и мотивациите на неговите актери.
Зошто се “тепаат” партиите,и политичарите за влез во Парламентот? Мотивите зад борбата за власт
Пред да се нурнеме во суштината на една изборна единица, клучно е да се разбере зошто воопшто македонските политички партии и поединци водат ваква жестока и бескрупулозна борба за влез во Парламентот.
На прв поглед, одговорот изгледа очигледен: да се служи на народот, да се имплементираат програми, да се подобри животот на граѓаните.
Но, реалноста е многу посложена и често многу потемна.
• Личен џеб и интерес: За многумина, политиката е директна транзиција од скромна егзистенција кон финансиска сигурност, а често и богатство. Високите плати, привилегиите, можноста за влијание врз јавни набавки и распределба на ресурси, како и отсуството на вистинска одговорност, се пресилни магнети.
– Моќ и влијание: Седењето во пратеничките клупи носи неспоредлива моќ. Од можност за креирање закони до влијание врз судски и извршни процеси, оваа позиција дава огромна контрола.
– Имунитет и заштита: Пратеничкиот имунитет, иако треба да биде заштита од политички прогон, често е злоупотребуван како штит од кривична одговорност, што дополнително ја поттикнува желбата за пратеничка функција.
– Партиски интерес и кохезија: За партиите, бројот на пратеници е директен показател за нивната моќ и можност за коалицирање.
Поголем број пратеници значи поголема преговарачка моќ, поголема контрола врз државните институции и, се разбира, повеќе кадри за распоредување.
Дали воопшто некој размислува за јавниот интерес во оваа комерцијализација на политиката?
За жал, прашањето е реторичко. Фокусот е често кон краткорочни придобивки и опстанок на функција, а не кон долгорочна визија за државата.
Ставовите на клучните политички актери за една изборна единица
Предлогот за една изборна единица буди различни реакции кај политичките партии, од ентузијазам кај помалите, до скептицизам и строги услови кај поголемите.
ВМРО-ДПМНЕ и Христијан Мицкоски: Дијаспората како камен на сопнување
ВМРО-ДПМНЕ, предводена од Христијан Мицкоски, начелно го прифаќа предлогот за една изборна единица, но со исклучително важен услов: дијаспората да има право на глас.
Оваа позиција е стратешка и повеќеслојна.
Од една страна, ВМРО-ДПМНЕ се надева на значајна поддршка од македонската дијаспора, која традиционално е наклонета кон десницата.
Со вклучувањето на дијаспората во една изборна единица, се очекуваат многу повеќе пратеници од овие гласови.
Од друга страна, ова е и преговарачка позиција , условите се поставуваат за да се добие поволен исход во секој случај.
Прашањето за дијаспората е повеќе од техничко; тоа е фундаментално за конечниот исход на изборите.
СДСМ: Дебатата е посложена

Ставот на СДСМ кон една изборна единица е помалку директен и повеќе осцилирачки.
Иако во минатото поддржуваа намалување на изборните единици, вклучувајќи ја и можноста за една, нивната позиција е позависна од моменталните политички пресметки.
За СДСМ, ризикот од губење на некои традиционални упоришта и можноста за значаен пад во бројот на пратеници одговарајќи на големиот опозициски глас е значаен.
Тие веројатно ќе се фокусираат на деталите на имплементацијата, процентот на потребни гласови за влез во Парламентот и заштита на помалите партии кои се нивни потенцијални коалициски партнери.
Малите партии: Надеж за опстанок и влез во Парламентот
За малите партии, како ЛДП на Павле Трајанов и други, една изборна единица е спасител и единствена шанса за опстанок.
Со сегашниот модел, нивните гласови честопати се расфрлани низ шесте изборни единици, недоволни да освојат мандат во ниту една.
Со една изборна единица, секој глас има тежина на национално ниво, што им овозможува да преминат одреден праг (најчесто 1-2%) и да освојат еден или повеќе пратеници.
Ова е нивниот моментум да добијат претставништво и да излезат од сенката на големите партии.
ДУИ и ВЛЕН: Страв од губење на етничките гласови
За партиите од албанскиот политички блок, како ДУИ и ВЛЕН (или било која идна албанска коалиција), една изборна единица претставува најголем предизвик и потенцијална закана.
Нивната сила традиционално лежи во концентрираните гласови во одредени изборни единици (пр. Шестата изборна единица).
Со една изборна единица, гласовите се распрскуваат на национално ниво, што може да доведе до намалување на бројот на мандати и слабеење на нивната политичка моќ.
Ова е причината зошто тие се најгласни противници на ваков модел, или пак ќе инсистираат на многу висок цензус за влез во Парламентот, што би им овозможило повторно да бидат незаменливи.
Задолжителен психо-тест, отповикување на пратеник и бришење партии: Утопија или императив за здрава политика?
Моите предлози за воведување на здравствен и задолжителен психо-тест за секој кандидат пред да влезе во Парламентот, како и можноста за отповикување на пратеник и бришење политичка партија од регистарот при велепредавство или нанесување катастрофални штети на националните прашања, трезорот и безбедноста на Македонија, се исклучително важни и фундаментални за враќање на довербата во политиката.
За жал, во сегашниот политички контекст, овие идеи звучат како далечна утопија, но сепак се апсолутен императив за вистинска демократија.
Психо-тест за кандидати: Гаранција за ментална стабилност и интегритет?
Идејата за задолжителен психо-тест за секој кандидат е револуционерна и апсолутно потребна.
Во еден систем каде што моќта е концентрирана во рацете на поединци, нивната ментална стабилност, етичност и способност за рационално донесување одлуки се од огромна важност.
Политиката е професија која бара висока емоционална интелигенција, отпорност на стрес и етички компас.
Психо-тестот би можел да помогне да се исклучат личности со нарцисоидни тенденции, агресија, склоност кон манипулација или ментални состојби кои би можеле да го загрозат јавниот интерес.
Секако, имплементацијата би барала висока доза на професионалност и независност на експертите за да се избегнат злоупотреби и политички елиминации.
Институт за отповикување на пратеник: Враќање на моќта кај граѓаните

Пратениците во Македонија, еднаш избрани, имаат мала или никаква одговорност пред граѓаните.
Тие се одговорни пред партиското раководство, кое им го овозможило мандатот, а не пред оние кои всушност гласале за нив.
Воведувањето на механизам за отповикување на пратеник ,преку собрани потписи од одреден процент од избирачите или преку референдум , би значело враќање на суверенитетот кај народот.
Тоа би било јасен сигнал дека пратениците се претставници на народот, а не на партиските елити.
Ваков механизам би ги натерал пратениците да размислуваат двапати пред да гласаат против интересот на своите гласачи.
Би престанале со апстенциите, со пазарењето, со политичките предавства и „неочекуваните“ пресврти во Собранието.
Истовремено, ќе се создаде култура на политичка отчетност и морална одговорност.
Бришење на политичка партија , табу или нужност?
Ако некоја политичка партија , со својата програма, одлуки или учество во власт , свесно работи против државните и националните интереси, зошто да не постои можност за нејзино бришење од регистарот?
Зошто да биде толерирано политичко дејствување што доведува до велепредавство, распад на институциите, финансиско уништување или загрозување на безбедноста и иднината на државата?
Ова не значи бришење на опозициски ставови или цензура на слобода на говор.
Напротив ,ова значи одговорност за дејствија што претставуваат кршење на Уставот, загрозување на националната безбедност и интегритет или нанесување непоправлива штета на државните интереси.
Во многу демократии, такви механизми постојат и функционираат.
Ако државата не се штити од внатрешни разорувачи, тогаш се отвора патот за анархија, корупција и распад.
Една изборна единица , пат кон демократизација или легитимизација на хаосот?

Концептот на една изборна единица без сомнение има свои предности: повеќе гласови се „вреднуваат“, малите партии добиваат шанса за репрезентација, а граѓаните можат да гласаат без да размислуваат за „потрошен глас“.
Но дали тоа е доволно?
Доколку не се воведат сериозни мерки за одговорност, отчетност и казнивост на пратениците и партиите, една изборна единица само ќе ја продлабочи политичката хаотичност.
Ќе добиеме уште повеќе ситни партии, уште покомплицирани коалиции, уште повеќе уцени и нестабилни влади. И најлошото , системот ќе продолжи да се репродуцира, но со нови актери кои ја играат истата стара игра.
Финале : Системски реформи или козметички шминкања?
Македонија не страда од недостаток на идеи , страда од недостаток на волја за системска трансформација.
Дебатата за една изборна единица е важна, но без паралелна дебата за етичките стандарди, политичката одговорност и заштита на националните интереси , таа ќе остане само уште една неприменета идеја во македонскиот фолдер на „реформи во најави“.
Потребна ни е нова политичка култура, нови институции на отчетност, и пред сè , храброст кај народот да не прифаќа повеќе ништо помалку од тоа што заслужува.














