Пишува: Слободан ТОМИЌ

„Држава што не му верува на својот граѓанин, не верува ниту во сопствениот Устав – затоа правдата ја испраќа надвор од своите граници.“
„Неправдата каде било е закана за правдата насекаде.“
Martin Luther King Jr.

НЕ Е ПРАШАЊЕ ДАЛИ, ТУКУ КОГА, И СО КАКВА ПОЛИТИЧКА ХРАБРОСТ

Во современите уставни демократии, уставната жалба претставува последен, но суштински механизам за заштита на основните права. Таа не е симболика, туку правен инструмент. Не е политичка реторика, туку институционален коректив.
Во Македонија, таков механизам сè уште не постои.
Постои Устав.
Постои Уставен суд.
Но не постои индивидуална уставна жалба како директно процесно право на граѓанинот.
Ова не е технички пропуст. Ова е институционална празнина што го прави системот недовршен. Држава што не му овозможува на поединецот директно да побара уставна заштита, испраќа порака дека конечната контрола врз власта не е во рацете на граѓанинот.
НЕДОВРШЕНАТА ДРЖАВА: ТРИ ДЕЦЕНИИ БЕЗ СИСТЕМСКИ МЕХАНИЗАМ
Фактот дека повеќе од три децении Македонија функционира без уставна жалба не значи дека системот е стабилен. Тоа значи дека реформата е одложувана.Претседателот на Уставниот суд, Дарко Костадиновски, јасно посочи дека воведувањето на уставната жалба бара уставни измени и донесување посебен закон.
Тоа ја отвора суштинската дилема: дали постои политичка зрелост за ваков чекор?
Отворањето на Уставот кај нас ретко се третира како изолирана правна интервенција.
Тоа секогаш се поврзува со пошироки политички процеси.
Но прашањето на заштита на човековите права не смее да биде заложник на други агенди.
КОГА ПРАВДАТА СЕ БАРА ВО СТРАНСТВО, СИСТЕМОТ ДОМА ПОТФРЛИЛ
Големиот број предмети против Македонија пред Европскиот суд за човекови права во Стразбур не е случајност.
Тој е индикатор.Кога граѓанинот мора да ја напушти сопствената правна рамка за да добие заштита на своите права, тоа значи дека националниот систем не бил доволно ефикасен.
Секој предмет во Стразбур е тивка пресуда за домашната институционална немоќ.Уставната жалба би можела да стане внатрешен филтер, механизам што ќе овозможи корекција на неправдите уште во рамките на националниот правен поредок.
ПОЛИТИЧКАТА ДИМЕНЗИЈА: ПОДДРШКА СО РЕЗЕРВА ЗА МОМЕНТОТ

Премиерот Христијан Мицкоски изрази принципиелна поддршка за уставната жалба, но укажа на чувствителноста на моментот за отворање на Уставот.Оваа позиција ја рефлектира реалноста дека уставните измени во Македонија се перципираат како политички пресвртници.
Сепак, долгорочната стабилност на системот не може да се гради без постепено јакнење на механизмите за контрола на власта. Правната сигурност не може бесконечно да се одложува поради политички калкулации.
ЕВРОПСКАТА ПЕРСПЕКТИВА: ЕФЕКТИВНОСТ НАМЕСТО ДЕКЛАРАЦИИ

Европските стандарди не пропишуваат унифициран модел. Тие бараат функционалност.Клучното прашање е едноставно: дали Уставниот суд има реална можност да обезбеди заштита на човековите права кога тие се повредени?
Уставната жалба не е формално усогласување со европските практики. Таа е практичен инструмент за внатрешно јакнење на владеењето на правото и за враќање на довербата во институциите.
СТРАВОТ ОД „СУДОКРАТИЈА“: АРГУМЕНТ ИЛИ ИЗГОВОР?
Аргументот дека уставната жалба може да доведе до прекумерна концентрација на моќ во Уставниот суд заслужува сериозна правна анализа.Но отсуството на механизам не создава баланс. Тоа создава правен вакуум.Со јасно дефинирани критериуми за прифатливост, со прецизни рокови и со транспарентна пракса, уставната жалба може да стане гарант на правна сигурност, а не извор на институционална доминација.
ПОЛИТИЧКАТА ВОЛЈА КАКО КРАЈНА ПРЕСУДА
Двотретинско мнозинство значи компромис.
Но и историска одговорност.Ако постои консензус дека уставната жалба е неопходна, тогаш секое одложување станува свесна политичка одлука,а секоја таква одлука има цена:недоверба во институциите,правна несигурност,и пролонгиран пат кон вистинско владеење на правото.
ИЗБОР ШТО ЈА ДЕФИНИРА ЗРЕЛОСТА НА ДРЖАВАТА

Македонија не се соочува со правна непознаница. Моделите постојат. Европската пракса е богата. Стручната јавност со години укажува на ова прашање.Останува изборот.Дали ќе изградиме систем во кој правдата се обезбедува дома,или ќе продолжиме да ја бараме надвор?Уставната жалба не е симболичен чекор.Таа е тест на институционална зрелост.Тест на доверба во сопствениот правен поредок.Тест на политичка храброст.И токму затоа, прашањето повеќе не е дали.Прашањето е кога?



