„Народот кој не ја почитува својата историја, нема иднина.“
— Николај Берѓаев

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Во секоја држава постојат моменти кога зборовите на јавните личности имаат тежина поголема од обична изјава.
Особено кога станува збор за прашања поврзани со историјата, идентитетот, јазикот и правото на еден народ да се препознава себеси.
Кога луѓе со високи општествени позиции, во политиката, дипломатијата или црквата, изнесуваат ставови за македонското историско прашање, тие не зборуваат само како поединци.
Нивните зборови стануваат дел од јавната меморија и влијаат врз начинот на кој граѓаните ја разбираат сопствената историја.
Во јавноста предизвикаа големи реакции ставовите што им се припишуваат на поранешниот министер за надворешни работи Денко Малевски и на владиката Јован Вранишковски.
Во случајот со Денко Малевски, спорни се неговите изјави поврзани со историските личности како Крсте Мисирков и Гоце Делчев, како и неговото гледиште дека историската вистина мора да се гледа низ поширок контекст на времето во кое живееле тие личности.
За дел од македонската јавност, ваквиот пристап се доживува како неприфатливо намалување на значењето на македонската национална посебност.
Особено чувствително е прашањето кога историски личности, кои во македонската култура и меморија имаат централно место, се толкуваат исклучиво низ една национална рамка.
Од друга страна, историската наука покажува дека периодот на XIX и почетокот на XX век бил сложен, со различни самоопределувања, политички движења и влијанија.
Но научната сложеност не смее да се претвори во политичко негирање на правото на еден современ народ да го гради својот идентитет.
Истото прашање се отвора и кај изјавите што му се припишуваат на владиката Јован Вранишковски во врска со Македонија и Македонците.
За верниците и граѓаните, црквата не е само институција, туку и чувар на духовната и историската меморија.
Затоа секоја изјава од црковен великодостојник што се толкува како оспорување на македонската посебност предизвикува силни реакции.
Македонското прашање повеќе од еден век не е само прашање на граници и политика.
Тоа е прашање на јазик, култура, историско паметење и чувство на припадност.
Никој сериозен историчар не може да негира дека името Македонија има вековна историска и географска употреба. Исто така, современите народи се формираат низ долги историски процеси, преку јазик, култура, заедничка меморија и политичка свест.
Затоа опасноста не е во научната дебата. Науката мора да дозволува различни мислења.
Опасноста настанува кога историските толкувања се користат како средство за слабеење на чувството на припадност на еден народ.
Најголемата одговорност на јавните личности е да бидат свесни дека нивните зборови оставаат трага.
Политичарот, дипломатот или црковниот великодостојник има право на став, но има и одговорност кон општеството во кое живее.

Македонија не може да ја гради својата иднина само со расправии за минатото.
Но не може ниту да ја гради иднината со откажување од сопственото историско паметење.
Зрелото општество не се плаши од дебата, но бара дебатата да биде заснована на факти, почит и одговорност.
Историјата не треба да биде оружје за поделби, туку темел за разбирање.
Но секој народ има право да ја брани својата култура, својот јазик и своето право на самоопределување.
Затоа прашањето не е дали треба да разговараме за историјата.
Мораме.
Прашањето е: дали за историјата ќе разговараме за да се разбереме, или ќе ја користиме за да си го одземаме правото едни на други да постоиме?




