„Најопасното лицемерие е она што зборува за правда, а произведува неправда.“
Платон

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Постојат моменти во историјата на еден народ кога не е доволно само да се пренесуваат изјавите на политичарите. Постојат моменти кога новинарската задача е да ги поврзе зборовите со делата, ветувањата со резултатите, а пораките со последиците.
Токму затоа посетата на еврокомесарката за проширување, Марта Кос, заслужува многу повеќе од обична дневнополитичка реакција.
Како новинар кој повеќе од две децении го следи европскиот пат на Македонија, сметам дека имам и професионално и морално право да го поставам клучното прашање:
Дали Македонија денес навистина се движи кон Европската Унија или повторно стои пред нова политичка пречка?
Одговорот не е едноставен.
Затоа што пораката што ја слушнавме од Скопје беше двојна.
Од една страна – признание.
Признание дека Македонија спроведува реформи.
Признание дека има напредок.
Признание дека е меѓу државите кандидати со добри резултати.
Признание дека постои европска перспектива.
Но од друга страна – повторно истата порака:
Без уставни измени нема отворање на следниот чекор во преговорите.
И токму тука се појавува дилемата што ја чувствуваат голем број македонски граѓани.
Ако реформите се успешни, ако државата напредува, ако се исполнуваат европските стандарди, зошто повторно најголемата пречка не е реформска, туку политичка?
Токму затоа кај дел од јавноста се создава впечаток дека Македонија повторно добива морков пред очите, но и стап зад грбот.
Од една страна се слушаат пофалби.
Од друга страна останува условот.
Од една страна се зборува за партнерство.
Од друга страна останува чувството на неизвесност,а довербата, како и во секој однос, не може да се гради само со зборови.
Таа се гради со предвидливост.
Со еднакви правила.
Со чувство дека исти критериуми важат за сите.
Затоа денес не е доволно само да се каже дека Македонија има европска иднина.
Потребно е да се покаже дека европскиот пат навистина е пат со јасна цел, а не процес во кој целната линија постојано се поместува.
ОД КАНДИДАТ ДО „ВЕЧЕН КАНДИДАТ“ ДВЕ ДЕЦЕНИИ НА ЧЕКАЊЕ

Историјата на европскиот пат на Македонија не започна вчера.
Ова е приказна подолга од две децении.
Во 2001 година беше потпишан Договорот за стабилизација и асоцијација.
Во 2004 година Македонија поднесе барање за членство во Европската Унија.
Во 2005 година доби кандидатски статус.
Тоа беше момент кога граѓаните веруваа дека иднината е јасна.
Ако државата ги исполнува критериумите, следниот чекор природно ќе следи.
Но годините минуваа.
Една година.
Пет години.
Десет години.
Две децении.
И Македонија остана во чекалната.
Во меѓувреме се менуваа европски институции, комисии и стратегии.
Но едно чувство остануваше исто – дека секој исполнет услов отвора ново прашање.
Прво беше спорот со Грција.
Македонија направи голем политички компромис, верувајќи дека со тоа ќе се отвори европскиот пат.
Потоа дојде новата пречка, спорот со Бугарија.
Повторно услови.
Повторно барања.
Повторно неизвесност.
И токму тука се поставува прашањето:
Дали проблемот е во реформите или во политичките околности што постојано го менуваат патот?
КОГА БИЛАТЕРАЛНИТЕ ПРАШАЊА СТАНУВААТ ЕВРОПСКИ УСЛОВИ, КОПЕНХАШКИТЕ КРИТЕРИУМИ И МАКЕДОНСКАТА ДИЛЕМА
„Правдата не е правда ако не важи еднакво за сите.“
Шарл де Монтескје

Европската Унија отсекогаш ја градеше својата сила врз принципот дека државите кандидатки треба да напредуваат според сопствените заслуги.
Токму затоа беа создадени Копенхашките критериуми.
Владеење на правото.
Независни институции.
Борба против корупцијата.
Функционална демократија.
Почитување на човековите права.
Пазарна економија.
Тоа беа темелите врз кои требаше да се оценува подготвеноста на една држава за членство.
Но македонското искуство во последните две децении отвори едно големо прашање:
Дали денес европскиот процес се оценува само според реформите или сè повеќе зависи и од политички прашања надвор од класичните критериуми?
Ова не е прашање против Европската Унија.
Напротив.
Ова е прашање за тоа дали Европската Унија останува доследна на сопствените принципи.
Затоа што еднаквоста пред правилата е основа на секоја заедница.
Кога една држава исполнува одредени услови, природно е да очекува дека тоа ќе биде препознаено.
Кога една држава прави тешки политички чекори, природно е да очекува дека тие чекори ќе имаат јасен резултат,а токму тука се создаде најголемото разочарување кај македонските граѓани.
Не затоа што Македонија не ја сака Европа.
Напротив.
Европската иднина со години беше една од најсилните стратешки определби на државата.
Но проблемот е во чувството дека патот кон таа цел постојано се продолжува.
Дека секој голем компромис носи нова неизвесност.
Дека секој постигнат договор не значи крај на условувањата.
Тоа создава замор.
Создава недоверба.
И создава прашање кое сè почесто се поставува во јавноста:
Каде завршува процесот на исполнување критериуми, а каде започнува политичкото условување?
ПОМЕЃУ ЕВРОПСКАТА ИДЕЈА И ПОЛИТИЧКАТА РЕАЛНОСТ

Европската Унија има право да очекува реформи од секоја држава кандидат.
Тоа е нормално.
Ниту една држава не може да стане членка без да ги исполни европските стандарди.
Но исто така, Европската Унија има одговорност процесот да биде фер, транспарентен и предвидлив.
Затоа што европската интеграција не е само технички процес.
Таа е и процес на градење доверба.
А довербата се губи кога граѓаните имаат чувство дека правилата не се исти за сите.
Македонија во изминатите години не беше само набљудувач на европскиот процес.
Таа беше активен учесник кој преземаше тешки одлуки.
Имаше реформи.
Имаше политички договори.
Имаше промени.
Имаше компромиси.
Но секој компромис носи и очекување дека другата страна ќе го почитува духот на договорот.
Токму затоа денес прашањето не е дали Македонија треба да продолжи со реформите.
Треба.
Прашањето е дали европскиот пат ќе биде пат со јасни правила или пат во кој секоја нова етапа носи нова неизвесност.
МАРТА КОС И ДВОЈНОТО ЛИЦЕ НА ЕВРОПСКАТА ПОРАКА

Посетата на Марта Кос ја покажа токму оваа двојност.
Од една страна, охрабрување.
Од друга страна, услов.
Од една страна, порака дека Македонија е важна за европската перспектива.
Од друга страна, порака дека без одреден политички чекор процесот не продолжува.
И токму тука се наоѓа суштинската дилема.
Ако реформите се вистинската мерка, тогаш тие мора да бидат главниот критериум.
Ако постојат и други политички услови, тогаш граѓаните имаат право јасно да знаат каде се границите на процесот.
Затоа што најголемата опасност не е само застојот.
Најголемата опасност е губењето на вербата,а без верба, ниту една голема идеја не може долго да опстои.
Европа не е само институција.
Европа е вредност.
Европа е ветување дека малите и големите држави се мерат според исти принципи.
Токму затоа денес европскиот пат на Македонија е и тест за Македонија, но и тест за кредибилитетот на Европа.
МАКЕДОНИЈА ПОМЕЃУ СТРАТЕШКИОТ ИНТЕРЕС, НАЦИОНАЛНОТО ДОСТОИНСТВО И НОВАТА ГЕОПОЛИТИКА

„Народите што ја забораваат својата историја ризикуваат да ја изгубат својата иднина.“
Европската перспектива на Македонија не е само политичко прашање.
Таа е прашање на стратешка определба, на економски развој, на безбедност и на иднината на следните генерации.
Но истовремено, секоја држава има обврска да го зачува и сопственото достоинство.
Токму во оваа рамнотежа се наоѓа најголемиот предизвик за македонската политика денес.
Од една страна, Македонија има јасен интерес да биде дел од Европската Унија.
Европската интеграција носи можности за економски развој, посилни институции, поголема правна сигурност и подобри услови за граѓаните.
Од друга страна, европскиот пат не смее да стане процес во кој една држава постојано докажува нешто, а нејзините аргументи не се слушаат.
Зрелата европска политика мора да се темели на партнерств,а партнерството значи и почитување.
ПОЛИТИКАТА НА ДОВЕРБА, ДВОНАСОЧНА УЛИЦА
Во овој контекст треба да се гледа и политиката на Владата предводена од премиерот Христијан Мицкоски.
Суштината на пораката што ја испраќа Владата не е откажување од европската иднина.
Напротив.
Пораката е дека Македонија останува посветена на европскиот пат, но очекува тој пат да биде заснован на јасни правила и предвидливост.
Тоа е суштинска разлика.
Една држава може да биде проевропска и истовремено да бара фер однос.
Една држава може да сака членство во Европската Унија и истовремено да инсистира на почитување на сопствените национални интереси.
Тоа не е спротивност.
Тоа е нормална позиција на секоја суверена држава.
Затоа вистинското прашање не е дали Македонија треба да избере меѓу Европа и достоинството.
Вистинското прашање е:
Може ли Европа да покаже дека достоинството и европската интеграција не се спротивни вредности?
НОВАТА ГЕОПОЛИТИЧКА РЕАЛНОСТ, ЗОШТО ЕВРОПА ИМА ИНТЕРЕС ОД МАКЕДОНИЈА?

Светот денес не е истиот како пред десет или дваесет години.
Војната во Украина, безбедносните предизвици, енергетските прашања и глобалната конкуренција меѓу големите сили ја променија геополитичката слика.
Во такви услови, Западен Балкан не е само прашање на внатрешни реформи.
Тој е прашање на европска безбедност и стабилност.
Стабилна Македонија, со силни институции и јасна европска ориентација, е интерес и на самата Европска Унија.
Затоа проширувањето не треба да се гледа само како награда за кандидатите.
Тоа е и инвестиција во стабилноста на Европа.
Европската Унија денес има историска можност да покаже дека нејзината политика кон Западен Балкан е заснована на принципи, а не само на моментални политички околности.
МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПРИВИЛЕГИЈА, БАРА ПРАВИЧНОСТ
Суштината на македонската позиција е едноставна.
Македонија мора да продолжи со реформите.
Борбата против корупцијата мора да биде силна.
Институциите мора да бидат поефикасни.
Правдата мора да биде еднаква за сите.
Тоа не треба да се прави само поради Брисел.
Тоа треба да се прави поради македонските граѓани.
Но исто така, Европската Унија мора да покаже дека европската врата навистина е отворена.
Затоа што најголемиот ризик не е само политичкиот застој.
Најголемиот ризик е губењето на надежта.
Народите можат да поднесат тешки реформи.
Можат да прифатат предизвици.
Но тешко прифаќаат чувство дека правилата не се исти за сите.
Европската идеја е силна токму затоа што се темели на вербата во еднаквост и правичност.
Ако таа верба ослабне, последиците нема да бидат само за кандидатите.
Ќе бидат и за самата Европа.
ФИНАЛЕН УДАР, МАКЕДОНИЈА И ЕВРОПА: ПРАШАЊЕ НА ДОВЕРБА, ПРИНЦИПИ И ИДНИНА

По повеќе од две децении европски пат, едно нешто е јасно.
Македонија не се откажа од Европа.
И покрај сите разочарувања, сите пречки и сите тешки политички одлуки, европската определба остана дел од стратешката визија на државата.
Но денес, можеби повеќе од кога било, не е доволно само Македонија да ја докажува својата европска посветеност.
Потребно е и Европа да покаже дека верува во сопствените принципи.
Затоа што европската интеграција не може да биде само низа барања упатени кон кандидатите.
Таа мора да биде партнерство.
Партнерство во кое постојат и обврски, но и почитување.
И Македонија има свои обврски.
Реформите мора да продолжат.
Институциите мора да се зајакнуваат.
Борбата против корупцијата мора да биде бескомпромисна.
Владеењето на правото мора да биде темел на државата.
Но истовремено, европскиот процес мора да биде фер, предвидлив и заснован врз јасни правила.
Затоа што ниту една држава не може бесконечно да живее во состојба на нови услови и нови неизвесности.
Историјата на европскиот пат на Македонија е историја на надежи, но и на големи искушенија.
Имаше реформи.
Имаше договори.
Имаше компромиси.
Имаше одлуки што оставија длабоки траги во општеството.
Секој чекор беше направен со очекување дека ќе води поблиску до европската цел.
Затоа денес најважното прашање не е само што треба уште да направи Македонија.
Најважното прашање е:
Дали европскиот процес ќе остане процес на јасни правила или процес во кој целта постојано се оддалечува?
ЕВРОПА КАКО ИДЕЈА, А НЕ САМО КАКО ИНСТИТУЦИЈА

Европската Унија не е создадена само како економски проект.
Таа е создадена врз идејата дека по големите историски поделби, народите можат да изградат заедничка иднина заснована врз мир, демократија и почитување.
Токму затоа нејзината најголема сила не се само фондовите, инвестициите или институциите.
Нејзината најголема сила е довербата,а довербата се гради кога принципите важат подеднакво за сите.
Малите држави можеби немаат голема политичка моќ.
Но тие имаат право на еднаков третман.
И токму тука е големиот тест за европската политика кон Македонија.
Не само дали Македонија ќе ги исполни очекувањата.
Туку и дали Европа ќе покаже дека ги почитува сопствените ветувања.
ПОСЛЕДНА ПОРАКА:
Посетата на Марта Кос не треба да се гледа само како уште една дипломатска посета.
Таа е потсетување дека европскиот пат на Македонија сè уште се наоѓа меѓу надежта и неизвесноста.
Помеѓу пофалбите и условите.
Помеѓу ветувањата и реалноста.
Затоа денес остануваат две клучни прашања:
Дали Македонија е подготвена за Европа?
Одговорот треба да го даде преку реформи, одговорност и силни институции.
Но постои и второто прашање:
Дали Европа е подготвена да покаже правичност кон Македонија?
Одговорот на тоа прашање нема да ја одреди само иднината на еден народ.
Ќе го одреди и кредибилитетот на една голема европска идеја.
Затоа што Европа не се брани само со декларации.
Европа се брани со принципи,а најсилниот принцип е едноставен:
Истите правила мора да важат за сите.

