Пишува: Слободан ТОМИЌ

КОГА ИЗБОРНИОТ ЗАКОНИК СТАНУВА ТЕСТ ЗА ПОЛИТИЧКАТА ЗРЕЛОСТ

Во секоја држава постојат моменти кога политиката се соочува со својот најголем испит.
Не тогаш кога партиите победуваат на избори, не тогаш кога се делат функции и позиции, туку тогаш кога треба да покажат дали се способни државниот интерес да го стават над партиската пресметка.
Македонија денес се наоѓа токму пред таков момент.
Изборниот законик, наместо да биде симбол на демократско созревање, повторно стана поле на длабока политичка недоверба.
Едните велат дека се борат за реформи и за правото на глас на дијаспората.
Другите велат дека се борат против можни злоупотреби и за заштита на изборниот интегритет.
Но, зад сите овие аргументи останува едно фундаментално прашање:
Кој во оваа политичка битка навистина го става граѓанинот на прво место?
Зашто изборниот систем не е сопственост на ниту една партија.
Тој не е алатка за моментална политичка корист.
Тој е огледало на демократијата,а кога огледалото е замаглено со партиски интереси, тогаш најмногу страдаат оние кои немаат партиска моќ, граѓаните.
ПОЛИТИКАТА МЕЃУ СЈАЈОТ И БЕДАТА
Политиката може да биде најблагородната професија кога служи за решавање на проблемите на народот.
Но политиката може да стане и најголемото разочарување кога се претвора во борба за влијание, позиции и ресурси.
Токму тука се гледа разликата меѓу политичкиот сјај и политичката беда.
Сјајот е кога лидерите имаат храброст да седнат на маса и да најдат решение, дури и кога тоа значи компромис.
Бедата е кога секоја реформа се гледа низ призма на тоа кој ќе добие повеќе политички поени.
Изборниот законик не смее да биде уште една жртва на старата македонска политичка болест, секоја тема да се претвора во пресметка кој ќе го победи противникот, наместо што ќе добие државата.
Како што рекол филозофот Платон:
„Една од казните за оние што одбиваат да учествуваат во политиката е тоа што на крајот ќе бидат управувани од оние што се полоши од нив.“
Оваа мисла денес има посебна тежина. Затоа што граѓаните не смеат да бидат само публика во политичкиот театар.
Тие мора да бидат причината поради која политиката постои.
МИЦКОСКИ И ПОНУДАТА: КОМПРОМИС ИЛИ НОВА ПОЛИТИЧКА БИТКА?

Премиерот Христијан Мицкоски излезе со став дека власта е подготвена да го прифати предлогот на опозицијата за измените во Изборниот законик, доколку во него биде вклучено решението за гласањето на дијаспората.
Неговата порака беше јасна: опозицијата да се усогласи, да предложи, а власта да поддржи.
Овој пристап отвора важно политичко прашање:
Дали во една демократска држава е можно да се најде компромис за изборните правила ако сите страни навистина го стават интересот на граѓаните пред партиските калкулации?
Од друга страна, опозицијата има право да бара гаранции дека секоја промена нема да создаде простор за злоупотреби.
Но демократијата не може да функционира само со сомнеж.
Демократијата бара и одговорност.
Ако некој смета дека одреден модел е опасен, тогаш мора да понуди подобар модел.
Не е доволно само да се каже „не“.
Политиката не се гради само со блокирање. Политиката се гради со решенија.
„ДИЈАСПОРАТА, ГЛАСОВИТЕ КОИ МАКЕДОНИЈА ГИ ЗАБОРАВИ“
Една од најчувствителните точки во целата расправа околу Изборниот законик е прашањето на македонската дијаспора.
Тоа не е само техничко прашање. Тоа е прашање за односот на државата кон сопствените граѓани.
Денес, милиони луѓе од различни држави во светот имаат право на глас и можност да учествуваат во политичкиот живот на своите матични држави.
Современите демократии бараат начини како граѓанинот, без оглед каде живее, да не биде исклучен од процесот на одлучување.
Тука Македонија има отворено прашање.
Дали македонскиот граѓанин кој живее во Скопје, Битола, Куманово или Охрид има поголемо право на глас од оној кој живее во Австралија, Канада, Германија или Америка?
Одговорот во една модерна демократија мора да биде, не.
Граѓанските права не престануваат на границата.
ДИЈАСПОРАТА НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ САМО ПОЛИТИЧКА БРОЈКА

Со години дијаспората во Македонија се споменува главно пред избори.
Тогаш политичарите зборуваат за нејзината важност, за нејзината љубов кон татковината, за нејзината економска сила.
Но вистинското прашање е:
Дали државата ѝ дала вистински механизам таа љубов да ја претвори и во демократско учество?
Гласањето на дијаспората мора да биде организирано така што ќе има две клучни работи:
прво – достапност, за секој граѓанин да може да го оствари правото на глас;
второ – сигурност, за целиот процес да има доверба и контрола.
Токму тука се судираат ставовите на власта и опозицијата.
Власта аргументира дека постојниот систем ги ограничува граѓаните надвор од државата и дека треба да се воведат современи модели, како електронско гласање или гласање преку пошта.
Опозицијата предупредува дека секој нов модел мора да има силни механизми за заштита од злоупотреби.
И двете прашања се легитимни.
Но проблемот на Македонија е што многу често секоја легитимна загриженост се претвора во причина за политичка блокада.
КАДЕ Е ГРАНИЦАТА МЕЃУ КОНТРОЛАТА И НЕДОВЕРБАТА?
Во секој изборен систем мора да постојат контроли.
Но истовремено, премногу сомнеж во секоја промена може да стане изговор ништо да не се промени.
Ако секоја реформа однапред се прогласува за опасност, тогаш државата останува заробена во старите слабости.
Изборниот процес мора да биде безбеден, но мора да биде и достапен.
Не може да се бара од дијаспората да биде дел од Македонија само кога се потребни инвестиции, помош за семејствата или поддршка, а потоа да се заборава нејзиното право на политички глас.
ПРАШАЊЕТО КОЕ СИТЕ ТРЕБА ДА ГО ОДГОВОРАТ
Во оваа дебата не треба главното прашање да биде:
„Кому ќе му донесе корист гласањето на дијаспората?“
Главното прашање мора да биде:
„Како да обезбедиме секој македонски граѓанин да има еднаква можност да учествува во демократијата?“
Затоа што ако правото на глас се гледа само низ партиска математика, тогаш сите губат.
Губи власта, бидејќи довербата во системот се намалува.
Губи опозицијата, бидејќи граѓаните гледаат уште една политичка блокада,а најмногу губи државата.
Како што рекол Нелсон Мандела:
„Демократијата значи дека секој човек има право неговиот глас да биде слушнат.“
ДИЈАСПОРАТА КАКО ТЕСТ ЗА ПОЛИТИЧКАТА ЗРЕЛОСТ
Можеби најголемиот тест за македонската политика не е самиот изборен модел.
Тестот е дали политичките партии можат да покажат дека постојат прашања над дневната политика.
Изборниот законик е едно од тие прашања.
Затоа што изборите не се наменети да победуваат партии.
Изборите се наменети граѓаните да одлучат кој ќе ја води државата,а кога граѓанинот е на последното место, тогаш и најдобриот закон останува само парче хартија.
ПАРТИСКИОТ КОЛАЧ И ПОЛИТИЧКАТА ОДГОВОРНОСТ – КОГА РЕФОРМИТЕ СЕ СУДИРААТ СО ИНТЕРЕСИТЕ

Една од најчувствителните точки во секоја демократија е прашањето на финансирањето на политичките партии.
Партиите се неопходни за демократскиот систем.
Без нив нема политички натпревар, нема различни идеи, нема избор меѓу различни програми.
Но, токму затоа што имаат толку важна улога, граѓаните имаат право да бараат највисоки стандарди на одговорност.
Политичката партија не смее да стане сама на себе цел.
Нејзината смисла не е да постои заради сопствената организација, сопствените привилегии и сопственото опстојување.
Нејзината смисла е да биде инструмент преку кој граѓаните ги остваруваат своите интереси.
Тука се појавува најголемото прашање во актуелната расправа:
Кога политичките партии разговараат за изборни реформи, дали во центарот е граѓанинот или партиската позиција?
ПОЛИТИЧКАТА КАСА НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ПОВАЖНА ОД ГРАЃАНСКАТА КАСА
Во Македонија со години постои проблемот што граѓаните често имаат чувство дека политиката живее во свој посебен свет.
Свет на прес-конференции, партиски штабови, реклами, кампањи и меѓусебни обвинувања,а граѓанинот живее во друг свет.
Во свет каде што се важни платата, пензијата, здравството, образованието, правдата и иднината на неговите деца.
Затоа секоја дебата за партиско финансирање мора да има една основна граница:
јавните средства не смеат да станат поважни од јавниот интерес.
Граѓанинот не гласа за да гледа поголеми билборди.
Не гласа за политичарите да имаат повеќе секунди на телевизија.
Гласа затоа што очекува подобар живот и подобра држава.
ПРАШАЊЕТО ЗА ОДГОВОРНОСТА
Во актуелната дебата околу Изборниот законик се појавува и прашањето дали промените во изборното законодавство треба да бидат поврзани со други политички барања, вклучително и прашања за финансирањето на партиите.
Од една страна, секоја партија има право да бара подобрување на условите за политичко дејствување.
Од друга страна, јавноста има право да праша:
Дали секое барање мора да биде услов за исполнување на реформа која е важна за целата држава?
Затоа што ако секоја промена стане предмет на политичко пазарење, тогаш реформите никогаш нема да бидат завршени.
Државата не може да биде постојан заложник на нерешени партиски сметки.
СДСМ И ЛЕВИЦА ПРЕД ПРЕДИЗВИКОТ НА ОПОЗИЦИЈАТА
Опозицијата има важна улога во демократијата.
Таа не постои за да биде украс во Собранието.
Нејзина задача е да критикува, да предлага, да контролира и да бара подобри решенија.
Но, истовремено, секоја опозиција мора да знае дека постои граница меѓу конструктивна критика и политичка блокада.
Кога се предлагаат измени на Изборниот законик, граѓаните очекуваат јасни одговори:
Кое е конкретното решение?
Како ќе се подобри изборниот процес?
Како ќе се заштити гласот на секој граѓанин?
Како ќе се обезбеди доверба во изборите?
Само со одбивање не се гради реформа.
Демократијата бара аргумент, но бара и одговорност.
ЛЕВИЦА И СДСМ, ПОЛИТИЧКИОТ ТЕСТ НА ПРИНЦИПИТЕ
Кога една партија е во опозиција, најлесно е да критикува.
Но вистинскиот тест за политичката зрелост е дали може да понуди решение.
Граѓаните не бараат совршени партии.
Тие бараат партии кои ќе покажат дека државата е поважна од дневната политичка битка.
Затоа секој политички субјект мора да одговори на едно едноставно прашање:
Дали сакаме подобар изборен систем или сакаме уште една политичка битка во која победници нема да има?
ПОЛИТИКАТА НЕ Е ЧЕКМЕЏЕ, ТУКУ ОДГОВОРНОСТ
На крајот, сите партии треба да разберат една работа:
Партијата може да има мандат четири години.
Но државата останува.
Партиските позиции се менуваат.
Политичките улоги се менуваат.
Но последиците од погрешните одлуки ги чувствуваат граѓаните.
Затоа најголемото прашање не е кој ќе добие повеќе политички поени.
Најголемото прашање е:
Кој ќе покаже дека има храброст да го избере интересот на Македонија пред интересот на моментот?
Како што рекол Шарл де Гол:
„Големината на еден народ не се мери само со неговата моќ, туку со неговата способност да носи големи одлуки.“
„ЕВРОПСКИОТ ТЕСТ: 15 ЈУЛИ, БРИСЕЛ И ОДГОВОРНОСТА НА МАКЕДОНСКАТА ПОЛИТИКА“.

Европската интеграција на Македонија со години не е само надворешнополитичко прашање.
Таа е и тест за зрелоста на домашната политика.
Европската Унија не гледа само закони, стратегии и документи.
Таа гледа дали една држава има институции способни да носат одлуки, дали политичките сили можат да постигнат договор и дали државниот интерес може да биде ставен над партиската пресметка.
Токму затоа Изборниот законик стана повеќе од една законска измена.
Тој стана симболично прашање:
Може ли Македонија сама да решава свои демократски стандарди преку договор или повторно ќе остане заробена во политички поделби?
РОКОТ ДО 15 ЈУЛИ – ПОВЕЌЕ ОД ОБИЧЕН ДАТУМ
Рокот за усвојување на измените во Изборниот законик не е само календарска обврска.
Тој е момент на политичка одговорност.
Доколку нема договор, последиците не ги чувствува само една партија.
Последиците ги чувствува државата.
Губењето на можности за европска финансиска поддршка, забавувањето на реформскиот процес и новото разочарување кај граѓаните би биле уште еден доказ дека македонската политика тешко се ослободува од старите модели.
Граѓаните со право прашуваат:
Колку долго уште секоја реформа ќе биде заложник на политичкиот натпревар?
Колку долго уште ќе гледаме како секоја страна ја обвинува другата, а решението останува на последно место?
ЕВРОПА БАРА ДОГОВОР, НО ДОГОВОРОТ МОРА ДА БИДЕ МАКЕДОНСКИ

Европските партнери бараат консензус.
И тоа е разбирливо.
Изборните правила во секоја демократија мора да имаат поширока поддршка, затоа што не се правила за една влада, туку за сите идни избори.
Но исто така, зрелоста на една држава се гледа во тоа дали самата може да постигне договор.
Не може цела иднина на државата да зависи од тоа кој кого ќе надмудри во Собранието.
Македонија мора да покаже дека има политичка култура во која компромисот не значи пораз.
Напротив.
Во демократијата компромисот често е најголема победа.
КАДЕ Е ГРАНИЦАТА НА ПОЛИТИЧКАТА ИГРА?
Партиите имаат право да се борат за своите ставови.
И власта и опозицијата имаат право да ги бранат своите позиции.
Но постои една граница која не смее да се премине:
Кога партиската битка ќе почне да ја слабее државата.
Кога политичката пресметка ќе стане поважна од реформата.
Кога секој предлог автоматски се гледа како замка, а секој компромис како капитулација.
Тогаш губи целото општество.
МАКЕДОНИЈА НЕМА ПОТРЕБА ОД НОВА ПОЛИТИЧКА КРИЗА

Во изминатите децении Македонија помина низ многу политички поделби.
Секоја генерација политичари остава свој печат.
Некои се паметат по реформите што ги направиле.
Други по кризите што ги предизвикале.
Историјата не ги памети политичарите според бројот на поднесени амандмани или одржани прес-конференции.
Ги памети според тоа дали во клучните моменти имале храброст да донесат одлука.
ФИНАЛЕН УДАР, КОЈ ЌЕ ГО ИЗБЕРЕ ГРАЃАНИНОТ?
На крајот, прашањето за Изборниот законик не е само прашање за електронско гласање, гласање по пошта или изборен модел.
Тоа е прашање за карактерот на политиката.
Дали политиката постои за граѓаните или граѓаните постојат за политиката?
Дали партиите се подготвени да изгубат дел од својата удобност за да добие државата?
Дали ќе надвладее политичката зрелост или повторно ќе победи политичката пресметка?
Затоа што една држава може да има многу партии.
Може да има различни идеологии.
Може да има остри политички судири.
Но не смее да има едно нешто:
државниот интерес да биде заложник на партискиот интерес.
Како што рекол
Абрахам Линколн:
„Речиси сите луѓе можат да поднесат неволја, но ако сакате да го испитате карактерот на човекот, дадете му моќ.“,а вистинскиот тест за македонската политика денес не е кој ќе победи во партиската битка.
Вистинскиот тест е:
Кој ќе има храброст прв да ја избере Македонија?
РЕЗИМЕ : КОГА ПОЛИТИКАТА ЌЕ ГО ЗАБОРАВИ НАРОДОТ

На крајот од секоја политичка битка останува едно единствено прашање:
Што доби граѓанинот?
Не партијата.
Не лидерот.
Не политичкиот штаб.
Туку обичниот човек кој секој ден ја живее реалноста на државата.
Затоа секоја реформа мора да се мери според една едноставна мерка – дали му носи нешто подобро на граѓанинот.
Изборниот законик не е прашање на тоа кој ќе освои повеќе политички поени.
Тој е прашање на доверба,а довербата во демократијата се гради со правила кои се фер, транспарентни и прифатливи за сите.
ПОЛИТИКАТА НЕ СМЕЕ ДА СТАНЕ САМА НА СЕБЕ ЦЕЛ
Најголемата опасност за секоја демократија не доаѓа само од лошите закони.
Понекогаш поголемата опасност доаѓа од лошата политичка култура.
Кога партиите почнуваат секое прашање да го гледаат низ тесната призма на сопствениот интерес, тогаш државата се губи од видик.
Политиката мора да има идеали.
Мора да има визија.
Мора да има чувство дека постои нешто поголемо од еден мандат, една кампања или една партиска победа.
Тоа нешто е државата.
ГРАЃАНИТЕ СЕ УМОРНИ ОД ВЕЧНИТЕ ПРЕСМЕТКИ

Македонските граѓани со години слушаат исти пораки:
„Ние сме за реформи.“
„Другите се виновни.“
„Ние го браниме народот.“
Но народот не живее од политички пораки.
Народот живее од резултати.
Граѓанинот сака избори на кои ќе има доверба.
Сака институции кои функционираат.
Сака политичари кои ќе покажат дека знаат да се договорат кога интересот на државата го бара тоа.
Затоа секоја партија, без разлика дали е на власт или во опозиција, мора да знае:
Довербата не се бара со зборови. Довербата се заслужува со дела.
ДИЈАСПОРАТА КАКО СИМБОЛ НА ОДНОСОТ КОН СОПСТВЕНИТЕ ЛУЃЕ
Прашањето за гласањето на дијаспората е повеќе од изборна техника.
Тоа е прашање дали државата ги гледа своите граѓани надвор од границите како вистински дел од себе.
Луѓето кои живеат во странство не се само бројка во изборна статистика.
Тие се дел од македонското општество.
Но секое решение мора да биде направено со максимални гаранции за доверба и заштита на изборниот процес.
Само така може да се избегне најголемата опасност, изборите да бидат проследени со нови сомнежи и поделби.
ПОСЛЕДНАТА ПОРАКА
Македонија денес нема потреба од уште една политичка војна.
Има потреба од политичка зрелост.
Власта мора да покаже дека има слух за сите аргументи.
Опозицијата мора да покаже дека критиката ја претвора во решение.
А сите заедно мора да разберат:
Изборниот законик не е сопственост на политичарите.
Тој е сопственост на граѓаните.
Како што рекол
Махатма Ганди:
„Она што го правите за себе умира со вас. Она што го правите за другите и за светот останува.“
Истото важи и за политиката.
Партиските победи се минливи.
Функциите се минливи.
Мандатите се минливи.
Но одлуките што ги носат политичарите оставаат трага во историјата.
Затоа прашањето на денот не е кој кого победил во политичката пресметка.
Прашањето е:
Дали Македонија добила подобар изборен систем или уште една изгубена битка меѓу политичарите?
Зашто кога партиските интереси ќе станат поголеми од државниот интерес, тогаш не губи едната или другата партија.
Тогаш губи Македонија.



