„Најголемата должност на државата е да го штити доброто на своите граѓани.“
Платон

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Постои една стара македонска традиција која не е запишана во закон, но вреди повеќе од многу закони. Кога некој ќе ти дојде на гости, најнапред му подаваш чаша студена вода.
Тоа не е само знак на гостопримство.
Тоа е симбол на доверба.
Со таа чаша му порачуваш: „Овде си безбеден.“
Но што се случува кога граѓанинот ќе почне да стравува од водата што секој ден ја точи за своето семејство? Кога изворот на животот ќе стане извор на сомнеж?
Тогаш проблемот престанува да биде комунален.
Тој станува прашање на јавното здравје, човековите права и функционирањето на државата.
Водата не е привилегија.
Таа е основно човеково право. Затоа секое нејзино загадување претставува директно загрозување на здравјето и безбедноста на граѓаните.
Случувањата во Гостивар не смеат да останат само уште една вест што ќе исчезне по неколку дена.
Тие се предупредување за цела Македонија. Држава што не може да гарантира безбедна вода за пиење мора да си го постави најтешкото прашање, каде потфрли системот и кој ќе ја понесе одговорноста ако истрагата утврди човечки пропусти?
22 ДЕНА ШТО ГО ПОТРЕСОА ГОСТИВАР

Во секоја сериозна држава водоснабдителниот систем е прашање на национална безбедност.
Тој не е само инфраструктура, туку систем што го штити животот.
Според досегашните информации на надлежните институции, на 25 јуни биле поставени три потопни пумпи во отворен канал со површинска вода, без соодветна дозвола. Според сомнежите на Јавното обвинителство, преку нив во градскиот водовод бил внесуван воден тек што не бил дел од законски одобрениот систем.
При увидот на 16 јули, две од пумпите сè уште биле во функција.
Тоа значи дека потенцијалниот ризик, според истрагата, траел дури 22 дена.
Во тој период илјадници граѓани пиеле вода верувајќи дека системот ги штити.
Истовремено, голем број луѓе побарале лекарска помош поради стомачни тегоби, а здравствените служби регистрирале голем број случаи поврзани со епидемијата.
Прашањето што денес го поставува јавноста е едноставно: како е можно ваков ризик да трае со недели без навремена институционална реакција?
Тоа не е прашање само за едно јавно претпријатие. Тоа е прашање за целиот синџир на контрола, од стручните служби, инспекциите и лабораториите до сите институции што имале законска обврска да реагираат.
Одговорите не се важни само за евентуална кривична одговорност.
Тие се неопходни за ваков случај никогаш повеќе да не се повтори.
КРИЗНА СОСТОЈБА, КОГА ДРЖАВАТА ГО ПРЕЗЕМА УПРАВУВАЊЕТО

Одлуката на Владата да прогласи 30-дневна кризна состојба во Гостивар покажува дека проблемот одамна ја надмина локалната рамка.
Кога државата го активира системот за управување со кризи, тоа значи дека е потребна координација на сите институции за да се заштити јавното здравје и во најкус рок да се обезбеди безбедна вода за пиење.
Во исто време, Јавното обвинителство најави можност за проширување на истрагата.
Тоа е правилен чекор, затоа што јавноста има право да ги знае сите околности под кои дошло до оваа криза и дали, покрај веќе осомничените лица, постои одговорност и кај други учесници во системот.
Кризата во Гостивар повеќе не е само локален проблем.
Таа стана државен тест за институциите. Начинот на кој тие ќе ја завршат оваа истрага ќе покаже дали Македонија има систем што знае да ја заштити највредната вредност, здравјето на своите граѓани.
КОГА АНАЛИЗИТЕ КАЖУВААТ ЕДНО, А РЕАЛНОСТА ДРУГО

Едно од најсериозните прашања што ги отвори случајот во Гостивар не е само сомнежот дека во водоснабдителниот систем влегла небезбедна вода. Подеднакво важно е прашањето како, во период кога граѓаните пријавувале здравствени тегоби, постоеле официјални анализи според кои водата била исправна за употреба.
Доколку истрагата утврди дека постоел јаз меѓу реалната состојба и официјалните извештаи, тогаш станува збор за многу поширок институционален проблем.
Зашто довербата во системот се гради со точни информации, професионална работа и навремена реакција, а не само со уверувања дека сè е под контрола.
Затоа јавноста има право да добие јасни одговори.
Дали примероците биле земени на соодветни локации? Дали биле применети сите пропишани процедури?
Дали информациите навремено се разменувале меѓу институциите?
И најважно, дали последиците можеле да бидат ублажени доколку системот реагирал побрзо?
Ова не се политички прашања.
Ова се прашања на науката, струката и институционалната одговорност.
ОД ВРУТОК ДО ЧАШАТА НА ГРАЃАНИНОТ, КАДЕ СЕ ПРЕКИНА СИНЏИРОТ НА ДОВЕРБАТА?

Вруток не е само извор.
Тој е симбол на животот.
Но од моментот кога водата ќе влезе во водоснабдителниот систем, природата ја завршува својата работа, а започнува одговорноста на човекот.
Одговорност на инженерите.
На стручните служби. На раководните лица. На инспекциските органи.
На здравствените институции.
На сите што имаат законска обврска да обезбедат безбедна вода за секој дом.
Ако истрагата утврди незаконски постапки или сериозни пропусти, нема да биде нарушен само законот.
Ќе биде нарушена довербата на граѓаните во институциите.
Водоводните цевки можат да се заменат. Пумпите можат да се демонтираат.
Но довербата, кога еднаш ќе се изгуби, најтешко се враќа.
Затоа овој случај не смее да заврши само со утврдување индивидуална одговорност.
Тој мора да биде повод за темелна ревизија на процедурите, контролите и системите за рано предупредување. Современата држава не смее да реагира дури кога граѓаните ќе се разболат. Нејзина должност е опасноста да ја спречи пред да стане криза.
КРИВИЧНА, ПОЛИТИЧКА И МОРАЛНА ОДГОВОРНОСТ, ТРИ ЛИЦА НА ИСТАТА ОБВРСКА

„Не е доволно законите да постојат. Тие мора да се применуваат еднакво за сите.“
Аристотел
Секоја голема криза ја става на испит државата.
Не само нејзините институции, туку и нејзиниот морален капацитет.
Во случајот со Гостивар постојат три вида одговорност.
Првата е стручната. Таа треба да одговори дали биле почитувани сите законски и технички стандарди и дали системот функционирал согласно прописите.
Втората е политичката. Носењето јавна функција значи преземање одговорност пред граѓаните.
Во демократските држави политичката одговорност не е однапред признавање вина, туку израз на почит кон јавниот интерес.
Третата е кривичната одговорност.
Неа не ја утврдуваат политичарите, медиумите или социјалните мрежи. Единствено судот, врз основа на докази и закон, може да донесе конечна одлука.
Затоа истрагата мора да биде темелна, независна и професионална.
Без политички влијанија.
Без селективност.
Но и без недопирливи.
Само целосно утврдена вистина ќе може да ја врати довербата на граѓаните и да покаже дека правната држава функционира тогаш кога е најпотребна.
Во третото и последно продолжение ќе следува силно финале, дополнето со пораката дека Гостивар не смее да остане изолиран случај, туку да стане почеток на целосна ревизија на системите за водоснабдување во Македонија.
ГОСТИВАР НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ИЗОЛИРАН СЛУЧАЈ, ТУКУ ПОЧЕТОК НА ГОЛЕМА РЕВИЗИЈА

Најголемата грешка што може да ја направи едно општество е да помисли дека кризата завршува во моментот кога ќе се смири јавноста. Вистинската работа започнува токму тогаш.
Ако случајот со Гостивар остане само судски предмет со неколку осомничени, тогаш ќе биде пропуштена најважната лекција. Прашањето не е само кој евентуално го прекршил законот. Прашањето е дали системот бил доволно силен навреме да ја спречи кризата.
Историјата покажува дека големите несреќи најчесто не се резултат на една единствена грешка. Тие се последица на повеќе пропусти што се надоврзуваат еден на друг, недоволна контрола, задоцнета реакција, слаба координација и неодговорно постапување.
Токму затоа случајот со Гостивар треба да стане повод за темелна ревизија на системите за водоснабдување низ цела Македонија. Потребно е да се преиспитаат безбедносните протоколи, начинот на мониторинг, лабораториските контроли и координацијата меѓу институциите. Граѓаните не смеат да дознаваат дека нешто не било во ред дури откако ќе се појават последиците.
Во современа држава, најдобар систем не е оној што успешно ја објаснува кризата, туку оној што навреме ја спречува.
ФИНАЛЕ: ЧАШАТА ВОДА Е НАЈГОЛЕМИОТ ИСПИТ НА ДРЖАВАТА

„Државата постои за да им овозможи на луѓето не само да живеат, туку да живеат добро и безбедно.“
Аристотел
Постои едно прашање што е поважно од сите политички дебати:
Дали секој граѓанин има право без страв да ја наполни чашата вода за своето дете?
Ако одговорот не е безусловно „да“, тогаш државата има уште многу работа.
Гостивар денес не е само град погоден од една сериозна здравствена криза. Тој е предупредување дека безбедната вода за пиење не смее никогаш да се зема здраво за готово.
Таа е основно човеково право и темел на јавното здравје.
Никој не смее однапред да биде прогласен виновен. Но никој не смее ниту да биде заштитен доколку доказите покажат дека со незаконско или несовесно постапување ги довел во опасност здравјето и животите на граѓаните.
Затоа истрагата мора да биде целосна, независна и професионална. Законот мора да важи еднакво за сите, без разлика на функцијата, политичката припадност или позицијата што ја имаат.
Најважната пресуда ќе ја донесат фактите и судот.
Но најголемата обврска останува на државата, да извлече поука од оваа криза и да изгради систем во кој ваков случај никогаш повеќе нема да се повтори.
Зашто најголемата должност на секоја држава не е само да ја утврди одговорноста кога ќе се случи несреќа.
Најголемата должност е навреме да го заштити животот.

