Колумна на Слободан ТОМИЌ – Од Охрид до Европа: Беседата на Јордан Плевнеш како цивилизациски манифест за Македонија

Македонија Охрид

„Културата е она што останува кога ќе се заборави сè што сме научиле.“


Селма Лагерлeф
Селма Лагерлeф

Пишува: Слободан ТОМИЌ

БЕСЕДА ШТО НЕ Е САМО ЧЕСТИТКА, ТУКУ ПОРАКА ДО ЕВРОПА

На 9 август 2026 година, во Охрид, на празникот на Свети Климент Охридски, Јордан Плевнеш одржа беседа која по својата структура, симболика и порака ја надминува рамката на еден свечен говор.
Во центарот е Кристоф Бенедиктер, дваесеттиот добитник на Светската награда на хуманизмот.
Но вистинскиот главен лик на беседата е Охрид,a преку Охрид, Македонија,a преку Македонија, прашањето што Плевнеш му го поставува на европскиот и светскиот интелектуален простор:
Што значи хуманизмот ако не ги почитува духовните, културните и историските идентитети на народите?

Токму затоа беседата треба да се чита на повеќе рамништа.
Како културен говор.
Како историска лекција.
Како духовна порака.
Но и како интелектуален став за местото на Македонија во Европа.

ОХРИД — МЕСТОТО ОД КОЕ ШТО ЗБОРУВА ЦИВИЛИЗАЦИЈАТА

Плевнеш не случајно ја поставува беседата во Охрид.
Охрид во неговата интерпретација не е само географска точка.
Тој е симбол.
Место каде што духовноста, писменоста, културата и просветителството се претвораат во цивилизациска сила.
Затоа Свети Климент не е присутен во беседата само како историска личност.
Тој е мера за една идеја.
„Со просветение кон спасение“ станува клучот преку кој Плевнеш го чита и минатото и современоста.
Во време кога светот повторно се соочува со војни, поделби, национални конфликти, духовна празнина и криза на вредностите, пораката е јасна:
човештвото не може да се спаси само со политичка моќ; потребни се образование, култура, морал и почит кон човекот.
Токму тука Охрид престанува да биде само македонска приказна.
Станува европска и универзална порака.

СВЕТСКАТА НАГРАДА НА ХУМАНИЗМОТ КАКО ОХРИДСКА ИДЕЈА

Плевнеш ја поставува Светската награда на хуманизмот во една поширока цивилизациска рамка.
Нејзината суштина, според беседата, не е во самата награда.
Нејзината суштина е во идејата дека од еден мал град може да произлезе порака со универзално значење.
Тоа е исклучително важна точка.
Големината на една цивилизација не се мери само според територијата, населението или економската моќ.
Се мери и според тоа какви идеи може да му подари на човештвото.
Во таа смисла, Охрид е претставен како место од кое хуманизмот може повторно да проговори.

БЕНЕДИКТЕР, НЕ САМО ЛАУРЕАТ, ТУКУ МОСТ МЕЃУ ДВЕ КУЛТУРНИ ПРОСТОРИ

Кристоф Бенедиктер во беседата е поставен во многу поширока рамка од онаа на обичен добитник на признание.
Тој е претставен како човек чиј долгогодишен интерес за Македонија создал духовен мост меѓу Македонија и Австрија.
Тука Плевнеш ја употребува моќта на културната дипломатија.
Не дипломатската дипломатија со протоколи, договори и државни документи.
Туку дипломатијата на културата.
Дипломатијата на истражувањето.
Дипломатијата на меморијата.
Дипломатијата на човекот кој со својата работа покажува дека еден народ може да биде откриен и преку архиви, уметност, историја, книги и лични сведоштва.

ФОРСТНЕР, КОГА ЕВРОПА ЈА ОТКРИВА МАКЕДОНИЈА ПРЕКУ СВОЈАТА СОПСТВЕНА МЕМОРИЈА

Еден од најсилните делови на беседата е посветен на Леополд Форстнер.
Зошто?
Затоа што тука Плевнеш прави интелектуален пресврт.
Наместо Македонија да се претставува само преку сопственото сведоштво за себе, таа се појавува преку европскиот поглед кон Македонија.
Форстнер станува сведок дека Македонија не е отсутна од европската меморија.
Напротив.
Таа е присутна во европските културни, етнолошки и историски траги.
И токму затоа истражувањето на европските извори за Македонија не е само работа на историчарите.
Тоа е работа на зачувување на меморијата,a народ без меморија е народ изложен на туѓи интерпретации.

МАКЕДОНСКИТЕ „КОНЕКЦИИ“ , МОЗАИК ОД СВЕТОТ КОН ОХРИД

Еден од најоригиналните елементи во беседата е концептот на „конекциите“.
Македонско-јапонската.
Македонско-португалската.
Македонско-руската.
Македонско-индиската.
Македонско-француско-англиската.
Македонско-српската.
Македонско-германската.
Македонско-бугарската.
Македонско-канадската.
Македонско-хрватската.
Македонско-чешката.
Македонско-италијанската.
Македонско-американската.
Македонско-словачката.
Македонско-црногорската.
И други духовни и културни врски што Плевнеш ги внесува во својот наратив.
Ова не е само набројување.
Тоа е конструкција.
Плевнеш сака да покаже дека Македонија не постои изолирано.
Таа има мрежа на духовни врски со различни цивилизации.
Од Јапонија до Америка.
Од Русија до Индија.
Од Франција до Италија.
Од Австрија до Канада.
Охрид станува точка каде што тие линии се пресекуваат.

НАЈСИЛНАТА ПОЛИТИЧКА ПОРAКА: „ЗОШТО ТОЛКУ ДОЛГО МАКЕДОНИЈА Е ПОНИЖУВАНА?“

И токму тука беседата ја напушта само културната сцена.
Плевнеш се враќа на 2014 година и на прашањето што го поставил во Виена:
„Зошто толку долго Македонија е понижувана?“
Тоа е реченицата што ја носи најголемата политичка тежина.
Затоа што зад неа стои едно суштинско прашање:
Дали Европа ги применува своите цивилизациски принципи еднакво кон сите?
Ако европската идеја се темели врз човековото достоинство, слободата, културната различност и еднаквоста, тогаш секое трајно политичко понижување на малите народи отвора морална дилема за самата Европа.
Плевнеш не ја поставува Македонија како анти-европска.
Напротив.
Тој ја брани европската идеја од нејзините сопствени противречности.
Тоа е многу посилна позиција.

МАЛИТЕ НАРОДИ НЕ СЕ МАЛИ ЦИВИЛИЗАЦИИ

Ова е можеби една од невидливите, но најважни пораки на беседата.
Историјата често ја пишуваат големите држави.
Но цивилизацијата не ја создаваат само големите држави.
Ја создаваат и луѓето.
Книгите.
Универзитетите.
Манастирите.
Уметноста.
Јазиците.
Музиката.
Филозофијата.
Духовноста.
Сеќавањето.
Токму затоа Плевнеш преку Охрид испраќа порака дека големината на Македонија не треба да се бара само во нејзината политичка моќ.
Таа треба да се бара и во нејзината културна и духовна тежина.

ХУМАНИЗМОТ КАКО ОДГОВОР НА ДЕНЕШНИОТ СВЕТ

Во завршницата Плевнеш ја проширува перспективата.
Војни.
Геноцидни страдања.
Нуклеарни закани.
Страв.
Поделби.
И повторно се враќа кон Свети Климент.
„Со просветение светот ќе го најде своето спасение.“
Ова е моментот кога беседата станува универзална.
Затоа што повеќе не зборува само за Македонија.
Зборува за човештвото.
И тука е најголемиот парадокс:
Колку повеќе технолошки напредува човекот, толку повеќе му е потребна духовна и морална зрелост.
Можеме да создадеме моќно оружје.
Но прашањето е дали сме доволно хумани за да не го употребиме.
Можеме да создадеме вештачка интелигенција.
Но прашањето е дали имаме доволно мудрост да знаеме како да ја употребиме.
Можеме да создадеме политички сојузи.
Но прашањето е дали тие сојузи ќе почиваат врз достоинството или врз интересот.
Затоа хуманизмот не е музејска категорија.
Тој е прашање на опстанокот на цивилизацијата.

ОХРИД КАКО ОГЛЕДАЛО НА ЕВРОПА

Најсилната интерпретација на беседата можеби е токму оваа:
Плевнеш не ја повикува Европа само да го погледне Охрид.
Тој ја повикува Европа преку Охрид да се погледне себеси.
Што останало од европскиот хуманизам?
Колку вредат зборовите за културна различност?
Колку вреди идејата за еднаквост?
Колку е силна европската совест кога пред неа стои мал народ?
И може ли Европа да биде навистина обединета ако не ги почитува различностите од кои самата е создадена?
Тоа се прашањата што остануваат по беседата.

„БАРОН НА ХУМАНИЗМОТ“ , СИМБОЛИКА НА ЕДНО ВРЕМЕ

Кога Плевнеш му порачува на Бенедиктер да се чувствува во Охрид како „Барон на хуманизмот“, тој прави симболичен потег.
Бенедиктер повеќе не е само гостин.
Тој станува дел од една духовна традиција.
Од една приказна што не се темели врз титули, територии или политичка моќ, туку врз човечката посветеност кон културата и хуманизмот.
Токму затоа оваа титула има повеќе метафорична отколку формална тежина.
Баронството овде не е привилегија.
Тоа е одговорност.

ПЛЕВНЕШ И ПОЛИТИКАТА НА МЕМОРИЈАТА

Една од најважните карактеристики на беседата е нејзината борба против заборавот.

Плевнеш ги повикува имињата.
Уметниците.
Научниците.
Филозофите.
Писателите.
Истражувачите.
Дипломатските и културните врски.
Сите тие имиња се делови од една голема меморија.
Затоа беседата може да се чита и како политика на паметењето.
Не политика во партиска смисла.
Туку политика на културното преживување.
Зашто оној што не ја контролира сопствената меморија, многу лесно може да стане предмет на туѓо толкување.

ЗОШТО ОВАА БЕСЕДА Е ВАЖНА ЗА МАКЕДОНИЈА ДЕНЕС?

Затоа што Македонија и денес се наоѓа меѓу две потреби.
Од една страна, да биде дел од европските процеси.
Од друга, да го зачува сопствениот историски, културен и духовен идентитет.
Плевнеш во оваа беседа предлага трета можност:
Европеизацијата не мора да значи самозаборавање.
Напротив.
Една зрела Европа треба да биде простор во кој различните национални култури не се закана една за друга.
Тие се богатство една за друга.
Тоа е суштината на европската цивилизациска идеја.

ОД СВЕТИ КЛИМЕНТ ДО БЕНЕДИКТЕР, ЕДНА ИСТА ВЕРТИКАЛА

На почетокот и на крајот стои Свети Климент.
Тоа не е случајно.
Свети Климент е почетната точка.
Бенедиктер е современиот лауреат.
Помеѓу нив стојат векови историја.
Но идејата останува иста:
знаењето треба да го ослободува човекот.
Токму затоа Плевнеш ја затвора беседата со надеж, а не со огорченост.
И покрај сите војни.
И покрај сите поделби.
И покрај сите политички неправди.
Вербата во просветението останува.
Тоа е можеби и најцивилизираниот одговор што може да се даде на времето во кое живееме.

ФИНАЛЕ : КОГА ЕДНА БЕСЕДА СТАНУВА ИСТОРИСКИ ДОКУМЕНТ

Беседата на Јордан Плевнеш за Кристоф Бенедиктер не треба да се чита само како протоколарен текст од еден свечен настан.
Таа е многу повеќе.
Таа е културна мапа на Македонија.
Таа е историска меморија.
Таа успеа од Охрид повторно да проговори со јазикот на цивилизацијата.
Најважната порака не е дека Македонија треба некого да убеди дека постои.
Пораката е спротивна:
Македонија постои како историска и културна реалност многу подолго отколку што траат современите политички спорови околу неа.
И токму затоа идентитетот не може да биде само политичка монета за поткусурување.
Тој е меморија.
Култура.
Јазик.
Духовност.
Историја.
И човечко достоинство.
Од Свети Климент до денешниот хуманизам, Плевнеш ја поврзува таа вертикала со една едноставна, но моќна идеја:
Европа не треба само да ја проширува својата територија. Европа мора повторно да ја прошири својата совест,а Охрид, со својата историја и својата духовна тежина, има право да биде еден од гласовите што ќе ја потсетуваат Европа на тоа.
Затоа завршната порака на беседата звучи како порака не само до Бенедиктер, туку и до целиот свет:
„Со просветение светот ќе го најде своето спасение.“
Во време на моќ, оружје и политички интереси, можеби токму тоа е најрадикалната идеја од сите.
Да му се врати човекот на човекот.
И токму таму почнува вистинскиот хуманизам.
до европското прашање и современиот хуманизам.

Please follow and like us: