Економијата, енергијата, дијаспората и Бугарија влегуваат во една иста геополитичка равенка
Пишува: Слободан ТОМИЌ

„Кој ја контролира енергијата, го контролира и просторот; кој го разбира просторот, ја разбира и политиката.“
Николо Макијавели

Вашингтон понекогаш е само град.
Но понекогаш Вашингтон е порака.
Посетата на Христијан Мицкоски на Соединетите Американски Држави, според јавно објавеното, отвори повеќе паралелни линии: капитал, енергија, инфраструктура, технологија, меѓународна политика и односот кон македонската дијаспора.
Токму во нивната поврзаност се наоѓа суштината.
Затоа оваа посета не треба да се чита само низ бројката од 4,3 проценти раст на БДП, ниту само низ разговорите за „Чебрен“ и „Галиште“, ниту само низ изјавата дека Македонија не сака да влегува во процес со Бугарија без „предвидлив крај“.
Вистинското прашање е многу поголемо:
Што се обидува Македонија да стане во новата геополитичка архитектура на Балканот?
Од Вашингтон пристигнаа пораки што можат да се читаат во најмалку три главни димензии: економска, енергетска и дипломатска.
Но по денешната средба со Македонците во Њу Џерси се појави и четвртата:
дијаспората како дел од државната стратегија.
И токму тука почнува вистинската политичка тежина на посетата.
ОД ПОЛИТИКА НА ЧЕКАЊЕ КОН ПОЛИТИКА НА ПОЗИЦИОНИРАЊЕ

Најважната порака на Мицкоски можеби не е поврзана ниту со инвестициите, ниту со Бугарија.
Тоа е неговата порака дека Македонија треба преку меѓународната политичка борба да се обиде да врати дел од позициите што, според неговата оценка, биле изгубени во претходниот период.
Тоа е суштински различен политички пристап од оној во кој една мала држава само ги прима условите од поголемите.
Мицкоски од Вашингтон не најави повлекување од меѓународните договори.
Напротив.
Јавно кажа дека таков чекор не е реална политика и дека Македонија не е сама на светот.
Тоа е важен сигнал.
Зашто постојат две крајности кои за една мала европска држава можат да бидат подеднакво проблематични:
едната е капитулација без услови;
другата е изолација во име на принципите.
Мицкоски се обидува да отвори трета линија:
договорите остануваат, дијалогот останува, европскиот пат останува, но начинот на кој Македонија ги брани сопствените интереси треба да биде поактивен.
Токму тоа е суштината на неговата формула.
„ПРЕДВИДЛИВ КРАЈ“ — НАЈВАЖНАТА ФРАЗА ОД ВАШИНГТОН

Во целата бугарска тема, една формула се издвојува:
„Никогаш нема да влезам во процес без да имам предвидлив крај.“
Тоа не значи дека процесот е однапред договорен.
Не значи ниту дека Македонија има гаранција за исходот.
Но политички значи нешто друго:
не се бара само процес; се бара процес со јасна логика на резултат.
Мицкоски дополнително зборува за доверба и за „двонасочна улица“.
Тоа е важно затоа што неговата позиција не е претставена како одбивање на разговорите.
Напротив, тој вели дека Македонија е подготвена да разговара и за акцискиот план за малцинствата, но бара во разговорот да има и меѓународен фактор, по можност претставник на Европската Унија.
Тука се наоѓа суштинскиот дипломатски потег.
Ако спорот е само македонско-бугарски, тогаш тој останува билатерален.
Ако во процесот формално и суштински се вклучи ЕУ, тогаш прашањето се поместува кон европската маса.
И тоа е токму она што Мицкоски се обидува да го постигне.
БУГАРИЈА НЕ Е ЕДИНСТВЕНАТА МАСА — ЕУ Е ТРЕТИОТ СТОЛ

Ова е можеби најинтересниот дипломатски момент од Вашингтон.
Мицкоски не бара разговорите да престанат.
Не бара раскинување на договорите.
Не бара Македонија да ја напушти европската перспектива.
Туку бара трет субјект на масата.
Европската Унија.
Тоа е разлика што не смее да се изгуби во дневнополитичките толкувања.
Суштината е:
Скопје сака спорот со Софија да се движи кон европски контекст, а не да остане затворен во билатерален формат.
Тоа е неговата стратегија.
Дали таа стратегија ќе даде резултат?
Тоа допрва треба да се види.
Но како дипломатска иницијатива, таа е јасно артикулирана.
И токму затоа изјавата од Вашингтон има поголема тежина од обична политичка реторика.
МИЦКОСКИ И ЕДНА НЕЗГОДНА ВИСТИНА: ЕВРОПСКИОТ ПАТ ИМА И УСЛОВИ

Тука, сепак, мора да се каже и другата страна.
Европската рамка и преземените обврски не исчезнуваат поради една американска посета.
Вашингтон не ја брише европската реалност.
И не треба да се создава лажна слика дека една серија средби во САД автоматски ја менува преговарачката рамка на ЕУ.
Не ја менува.
Но може да промени нешто друго:
начинот на кој Македонија ја води политичката битка околу таа рамка.
И тука е разликата меѓу услов и политичка стратегија.
Условот постои.
Но политичката борба околу гаранциите, механизмите, предвидливоста и идното однесување на сите страни продолжува.
МАРТА КОС И ЕДЕН ПАРАЛЕЛЕН ЕВРОПСКИ МОМЕНТ

Особено интересен е временскиот контекст.
Додека Мицкоски од Вашингтон зборува за предвидлив крај, доверба и присуство на ЕУ, европските институции истовремено се подготвуваат за нова фаза на политиката на проширување.
Европската Унија не разговара само за Македонија.
Таа повторно размислува за сопствената иднина како поширока политичка заедница.
Тоа создава нов контекст.
Но и нова одговорност за Македонија.
Зашто европската перспектива не се добива само со дипломатски изјави.
Се добива со реформи, институции, владеење на правото и политичка способност да се исполнуваат преземените обврски.
ВАШИНГТОНСКАТА ВТОРА ЛИНИЈА: ПАРИТЕ

А сега доаѓаме до она што може да биде долгорочно многу поважно од дневната дипломатска реторика.
Капиталот.
Во Вашингтон Мицкоски разговараше со американската DFC за можности поврзани со „Чебрен“ и „Галиште“, а разговорите опфатија и инфраструктура, енергетика и инвестиции во напредни технологии.
Овде мора да се направи јасна разлика.
Разговор за инвестиција не е инвестиција.
Можност за финансирање не е одобрено финансирање.
Најава не е договор.
Токму затоа треба да се биде внимателен со еуфоријата.
Но исто толку погрешно би било да се потцени политичката вредност на отворањето на тие канали.
Зашто големите проекти не почнуваат со пресекување лента.
Почнуваат со разговор.
Потоа доаѓа студијата.
Потоа финансирањето.
Потоа договорот.
Потоа реализацијата.
ЧЕБРЕН И ГАЛИШТЕ: ОД ДЕЦЕНИСКА ПРИКАЗНА ДО АМЕРИКАНСКИ КАПИТАЛ?
„Чебрен“ и „Галиште“ со години се симболи на македонската неспособност големите енергетски проекти да ги претвори во реалност.
Затоа нивното повторно појавување во разговорите со американската DFC има политичка тежина.
Но токму тука е потребен најголемиот реализам.
Ако се обезбеди сериозен американски интерес, проектот би добил не само финансиска, туку и геостратешка димензија.
Ако остане само на разговори, тогаш ќе остане уште една голема македонска енергетска најава.
Разликата ќе ја направи само реализацијата.
И тоа треба да биде критериумот.
Не паролата.
Не политичкиот маркетинг.
Резултатот.
ЕНЕРГЕТИКАТА СТАНУВА ГЕОПОЛИТИКА

Тука се спојуваат американската посета и македонската енергетска стратегија.
Гасниот интерконектор со Грција.
Северниот интерконектор кон Србија.
Поврзувањето со поширокиот европски енергетски систем.
Енергетските капацитети.
Дата-центрите.
Вештачката интелигенција.
Сите овие теми на прв поглед изгледаат одвоено.
Но тие всушност можат да бидат една стратегија:
енергија + инфраструктура + дигитална економија + американски капитал = нов модел на економско позиционирање.
Ако се реализира.
Тоа последното е клучно.
Зашто Македонија не може да живее од геополитички карти на хартија.
Мора да создава инфраструктура што ја прави важна.
И самиот Мицкоски во најновото интервју ја опиша земјата како потенцијална енергетска крстосница на високонапонската мрежа и ја поврза инфраструктурата со отпорноста, безбедноста и геостратешката положба.
ДАТА-ЦЕНТРИТЕ: НАЈАМБИЦИОЗНИОТ ДЕЛ ОД ПРИКАЗНАТА

Во оваа приказна можеби најинтересниот дел се дата-центрите.
Зошто?
Затоа што тука Македонија се обидува да направи скок од класичната индустриска логика кон економија со повисока додадена вредност.
Владата, според објавените информации, разговара со повеќе компании за вакви инвестиции, вклучително и за инфраструктура поврзана со вештачката интелигенција.
Но повторно:
разговорот не е договор.
И тука ќе се мери кредибилитетот на целата економска стратегија.
Дали Македонија ќе успее да создаде услови за големи технолошки инвестиции?
Дали ќе има доволно електрична енергија?
Дали ќе има стабилна мрежа?
Дали ќе има инфраструктура?
Дали ќе има кадар?
Дали ќе има долгорочна политичка и институционална стабилност?
Токму овие прашања ќе го дадат конечниот одговор.
КРСТОВ ДОЛ — ОВДЕ ВЕЌЕ ИМА КОНКРЕТНА АМЕРИКАНСКА ФИНАНСИСКА УЛОГА

Во споредба со најавите за „Чебрен“, „Галиште“ и дата-центрите, Крстов Дол е поконкретен пример.
Американската DFC има обезбедено до пет милиони долари проектно финансирање за развојната и проценувачката фаза на проектот поврзан со антимонот.
Тоа е важно, но не треба да се претставува како финансирање на цел рудник.
Тоа е поддршка за развојна фаза.
Токму ваквата прецизност е неопходна ако Македонија сака сериозно да настапува пред меѓународната јавност.
“Големите држави не се импресионираат од големи зборови.
Се импресионираат од реализирани проекти.”
АМЕРИКА КАКО ЕКОНОМСКИ, А НЕ САМО БЕЗБЕДНОСЕН ПАРТНЕР

Ова е уште една важна промена во перспективата.
Со години американско-македонските односи главно се гледаа низ НАТО, безбедноста и одбраната.
Сега економската компонента станува сè поважна.
Енергетика.
Критични минерали.
Инфраструктура.
Технологија.
Дата-центри.
Вештачка интелигенција.
Тоа е многу поширока дефиниција на стратешкото партнерство.
Ако се реализираат конкретни инвестиции, Македонија може да почне да се гледа не само како безбедносна точка на Балканот, туку и како економска и енергетска точка.
И ТУКА СЕ ВРАЌАМЕ НА БУГАРИЈА
Зашто сите патишта повторно водат кон геополитиката.
Ако Македонија стане:
енергетски поврзана,
инфраструктурно поврзана,
американски економски присутна,
регионално важна,
и институционално посилна,
тогаш нејзината преговарачка тежина може да се промени.
Не автоматски.
Не магично.
Но може да се промени.
Затоа економската стратегија и дипломатската стратегија не треба да се гледаат како две различни политики.
Тие можат да бидат една иста политика.
Економската моќ станува дипломатска тежина.
И обратно.
НАЈГОЛЕМИОТ ТЕСТ ЗА МИЦКОСКИ НЕ Е ВО ВАШИНГТОН

И тука треба да се биде сурово реален.
Најлесно е да се зборува во Вашингтон.
Најтешко е да се реализира во Скопје.
Вашингтон може да отвори врата.
Но Македонија мора да помине низ неа.
Тоа значи:
реформи;
брзи процедури;
правна сигурност;
стабилна енергетика;
инфраструктура;
кадар;
институционална дисциплина;
и, пред сè, реализација.
Ако од најавените инвестиции не произлезат конкретни проекти, приказната ќе се врати на почеток.
Ако од разговорите за „Чебрен“ и „Галиште“ не произлезе модел на финансирање, повторно ќе останеме со проект на хартија.
Ако политичкиот дијалог со Софија не произведе европски механизам со јасни правила, тогаш „предвидливиот крај“ ќе остане само силна политичка формула.
Токму затоа:
Вашингтон е почеток, а не финалето.
НО ВАШИНГТОН НЕ Е САМО КАПИТАЛ

И тука денешниот Њу Џерси внесува нова, многу значајна димензија.
На 20 септември, во недела, Мицкоски присуствуваше на литургија во црквата „Св. Кирил и Методиј“ во Њу Џерси и оствари средба со македонската заедница од регионот на Њујорк и Њу Џерси. Со него беше и министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски.
Мицкоски порача:
„Каде и да се нашите луѓе, таму е и дел од Македонија.“
На прв поглед, ова може да изгледа како протоколарен дел од посетата.
Но ако се погледне пошироко, пораката има и политичка тежина.
Зашто Вашингтонската стратегија не може да биде само Вашингтон.
Не може да биде само Конгресот.
Не може да биде само DFC.
Не може да биде само енергетиката.
Не може да биде само Бугарија.
Постои и Македонија надвор од границите на Македонија.
Постои дијаспора која со децении ја одржува врската со јазикот, културата, црквата, семејството и татковината.
А денешната средба во Њу Џерси покажува дека во политичката слика на посетата влегува и таа димензија.
Економската политика бара капитал. Дипломатијата бара сојузници. А националната политика бара луѓето да не бидат заборавени каде и да живеат.
Токму затоа денешниот Њу Џерси не е фуснота.
Тој е дел од мозаикот.
ОД ВАШИНГТОН КОН ЊУЈОРК: СЛЕДНАТА ТАБЛА
И тука посетата влегува во следната фаза.
По Вашингтон, фокусот се префрла кон Њујорк и 81. Генерално собрание на Обединетите нации, каде што од 21 септември започнува високата недела на Генералното собрание.
Тоа значи дека американската посета не завршува со билатералните разговори во Вашингтон.
Се префрла на многу поголема дипломатска сцена.
Во Њујорк се отвора простор за средби со државници и билатерални контакти, особено во услови кога светската дипломатија се собира околу Обединетите нации.
Токму таму ќе се види уште една димензија на стратегијата:
дали македонските економски, енергетски и политички интереси можат да бидат претворени во пошироки меѓународни партнерства.
И тоа е следната шаховска табла.
ШТО ВСУШНОСТ ПОРАЧА МИЦКОСКИ?

Кога ќе се соберат сите делови, пораката може да се прочита вака:
Македонија нема да ги напушти договорите.
Нема да ја напушти Европа.
Нема да се откаже од разговорите.
Но нема ниту да прифаќа процес без јасна перспектива.
Во меѓувреме ќе бара американски капитал, европска поврзаност, енергетска сигурност, технолошки инвестиции и посилна врска со македонската дијаспора.
Тоа е политичката матрица на Вашингтон.
И токму затоа посетата не треба да се оценува само според бројот на потпишани документи.
Треба да се следи што ќе се случува по неа.
НАЈГОЛЕМАТА БИТКА Е ЗА ПОЗИЦИЈАТА, А НЕ ЗА РЕТОРИКАТА
Во политиката малите држави имаат една голема слабост.
Другите често зборуваат за нив.
Поретко зборуваат со нив.
А најретко зависат од нив.
Стратегијата на Македонија мора да биде спротивна:
да стане држава со која мора да се разговара.
Не затоа што е најголема.
Туку затоа што е важна.
Енергетски.
Безбедносно.
Инфраструктурно.
Економски.
Регионално.
Тоа е долгорочната логика зад интерконекторите, енергетските капацитети, критичните минерали и технолошките инвестиции.
И токму во тој контекст треба да се чита Вашингтон.
ИСТОРИСКАТА ПОЕНТА

Мицкоски од Вашингтон не доби автоматски решение за Бугарија.
Не доби автоматски американско финансирање за сите проекти.
Не доби автоматски европска гаранција.
Но отвори нешто што може да биде поважно од една дневна политичка победа:
простор за нова стратегија.
А просторот во геополитиката е капитал.
Кој знае да го искористи — гради позиција.
Кој не знае — повторно станува предмет на туѓи одлуки.
Затоа вистинскиот тест за Мицкоски сега не е дали Вашингтон звучел добро.
Туку дали Вашингтонската политичка и економска иницијатива ќе се претвори во македонски резултат.
Од „Чебрен“ до дата-центрите.
Од Крстов Дол до гасните интерконектори.
Од Бугарија до Брисел.
Од Брисел до Вашингтон.
Од Вашингтон до Њујорк.
Од институциите до македонската дијаспора во Њу Џерси.
Сите линии се спојуваат во една точка:
ПОЗИЦИЈАТА НА МАКЕДОНИЈА.

И ако постои една порака што треба да се извлече од оваа посета, таа не е дека Македонија добила сè.
Туку дека Македонија мора да почне да размислува како држава која не чека некој друг да ѝ ја одреди позицијата, туку сама се обидува да ја изгради.
Тоа е многу потешка политика.
Но и многу посериозна.
ЗАВРШНА МИСЛА
„Најголемата победа е да го скршиш отпорот на противникот без да водиш битка.“
Сун Цу
Во македонски услови, ова не значи откажување од битката.
Напротив.
Значи да се избере вистинската маса, вистинските сојузници, вистинските аргументи и вистинскиот момент.
Вашингтон покажа дека Мицкоски сака Македонија да игра на повеќе шаховски табли истовремено.
Вашингтон — за стратегиското партнерство.
DFC — за капиталот.
Енергетиката — за инфраструктурната тежина.
Брисел — за европската рамка.
Софија — за политичкиот тест.
Њујорк — за глобалната дипломатија.
Њу Џерси — за македонската дијаспора.
Сега останува најтешкото:
да покаже дека тие табли не се само дипломатска сцена,
туку можат да станат
реални македонски резултати.

