Колумна на Слободан ТОМИЌ – Од војните на светот до битката за правото на една мала држава

Македонија Свет

81-ТО ГЕНЕРАЛНО СОБРАНИЕ НА ОН КАКО ТЕСТ ЗА ВРЕМЕТО, МОЌТА И ПРАВЕДНОСТА НА МЕЃУНАРОДНИОТ ПОРЕДОК

Пишува: Слободан ТОМИЌ

„Силата на правдата не се мери според големината на државата што ја брани, туку според принципот што го брани.“

Мартин Лутер Кинг Џуниор

Најголемата светска дипломатска сцена повторно е отворена.
Во Њујорк започна генералната дебата на 81-то Генерално собрание на Обединетите нации, под тема што звучи како директно прашање упатено до целиот современ свет:
„Враќање на довербата, управување со трансформацијата: Обединети нации што испорачуваат за сите.“
Генералната дебата се одржува од 22 до 26 септември и на 28 септември 2026 година, а во Њујорк се очекува присуство на речиси 130 шефови на држави и влади.
Но, зад дипломатскиот протокол стои едно многу поголемо прашање:
Може ли организацијата создадена за да ја зачува меѓународната безбедност, мирот, човековите права и еднаквоста на државите да остане доволно силна за да ги заштити и оние што немаат сила да се заштитат самите?

Тоа е суштината на 81-то заседание.
Затоа што денешниот свет не е само свет на војни.
Тој е свет на воена моќ, економска моќ, технолошка моќ, вештачка интелигенција, енергетска зависност, политички условувања и геополитички притисоци.
И токму затоа Македонија во Њујорк не е само статист во дипломатската сала.
Таа е дел од едно многу поголемо прашање:
Што останува од принципот на еднаквост кога големите можат да условуваат, а малите мораат да трпат?

ОН: ОД ВОЈНАТА НА ЗВЕЗДИТЕ ДО ВОЈНАТА НА ИНТЕЛИГЕНЦИЈАТА

Пред осум децении светот создаде институција со една голема историска идеја: проблемите меѓу државите да не се решаваат со силата на оружјето, туку со силата на правото, дипломатијата и меѓународната соработка.
Денес таа идеја повторно е на испит.
Војните продолжуваат.
Конфликтите се шират.
Цивилите ја плаќаат цената.
Климатските промени создаваат нови безбедносни ризици,а вештачката интелигенција отвора прашања што пред само една деценија звучеа како научна фантастика.
Претседателот на 81-то Генерално собрание, Калилур Рахман, својата агенда ја постави околу шест столба: мир и безбедност, развој без никој да биде изоставен, климатска отпорност, човекови права и заштита, иновации и вештачка интелигенција и обновен мултилатерализам.
Антонио Гутереш, пак, предупреди дека светот се соочува со длабоки пукнатини и ги поврза современите кризи со прашањето на моќта, моќта над војната и мирот, концентрацијата на богатството, климатскиот хаос и моќта што ја носи технолошката револуција.
Тоа е вистинската позадина на Њујорк 2026.
И токму во таков свет се поставува македонското прашање.

ЕДНА МАЛА ДРЖАВА СО НЕОБИЧНО ГОЛЕМА ИЗДРЖЛИВОСТ

Македонија помина низ нешто што тешко може да се спореди со искуството на повеќето европски држави.
Во изминатите децении имаше промени на државни симболи, уставни промени, промена на уставното име и низа политички условувања поврзани со нејзиниот европски пат.
И токму тука се раѓа суштинското прашање:
Каде завршува европската интеграција, а каде започнува билатералното условување?
Тоа не е анти-европско прашање.
Напротив.
Тоа е прашање за самата Европа.
Зашто ако европската интеграција значи владеење на правото, предвидливост, еднаквост и почитување на државите и граѓаните, тогаш токму тие принципи мора да важат и за кандидатите.
Европскиот совет во 2026 година јасно ја повтори својата позиција дека усвојувањето на договорените уставни измени е потребниот следен чекор за формално отворање на пристапните преговори.
Но Македонија, преку премиерот Христијан Мицкоски, поставува друго прашање:
Што ако по една отстапка следи ново условување?
И токму тука се појавува неговата најзначајна дипломатска иницијатива.

ТРЕТАТА СТРАНА: МОЖЕ ЛИ БРИСЕЛ ДА СЕДНЕ НА МАСАТА СО СКОПЈЕ И СОФИЈА?

Ова е, според мене, централната точка на новата македонска дипломатска стратегија.
Мицкоски не ја отфрла европската перспектива.
Напротив, тој повторно ја потврдува.
Но бара Европската Унија да не биде само институција што поставува услови, туку и институција што учествува во процесот на нивното дефинирање и гарантирање.
Неговата порака е суштински различна од моделот:
Скопје – Софија, билатерално.
Тој предлага:
Скопје – Софија – Брисел.
Односно, на масата да има и претставник на Европската Унија.
Имено, Мицкоски образложи дека Македонија е подготвена да разговара за Акцискиот план за малцинствата, но со присуство на меѓународната заедница и со европски претставник на масата.
Тоа е многу повеќе од технички дипломатски предлог.
Тоа е обид билатералниот спор да се врати во европскиот институционален контекст.
И тука се наоѓа можеби најважниот политички пресврт:
Ако условот е европски, тогаш и процесот на негово исполнување треба да има европска рамка.

БОРБАТА НЕ Е ПРОТИВ ЕВРОПА – ТУКУ ЗА ПРЕДВИДЛИВА ЕВРОПА

Ова е клучната разлика.
Мицкоски во Њујорк не испрати порака дека Македонија се откажува од ЕУ.
Напротив.
Тој ја повтори посветеноста кон европската иднина, реформите и усогласувањето со европското законодавство.
Но истовремено ја отвори дилемата дали пристапниот процес може да биде користен за решавање билатерални прашања што се надвор од суштината на институционалните реформи.
На самитот „Конкордија“, Мицкоски рече дека за неговата генерација преговорите со ЕУ требало да бидат начин за промена на институциите, а не на идентитетот, и дека дел од земјите-членки се обидуваат преку пристапниот процес да решаваат билатерални прашања.
Тоа е политички став на премиерот.
Но прашањето што го отвора е европско:
Може ли процесот на проширување да остане кредибилен ако условите постојано се доживуваат како променливи?
Токму затоа барањето за посредување или учество на ЕУ добива дополнителна тежина.

БУГАРИЈА: ОД БИЛАТЕРАЛЕН СПОР ДО ЕВРОПСКИ ТЕСТ

Тука Македонија се соочува со најчувствителниот дел од својата европска приказна.
Бугарија инсистира на спроведување на договорената рамка и на уставните измени со кои бугарската заедница би била внесена во Уставот.
Европските институции, исто така, го посочуваат тоа како услов за напредок во процесот.
Но Македонија поставува услов за условот:
предвидливост.
Токму тука е суштината на македонската позиција.
Не станува збор само за едно гласање во Собранието.
Станува збор за прашањето:
Дали еднаш направената отстапка ќе биде последна или ќе стане основа за ново условување?
И тоа е прашање што не може да се реши со политички пароли.
Потребен е механизам.
Потребни се гаранции.
Потребна е јасна европска рамка.
И токму затоа идејата ЕУ да биде трета страна на масата е еден од најинтересните елементи во новата македонска дипломатска позиција.

ШТО СО ВНАТРЕШНАТА ПОЛИТИЧКА БИТКА?

Тука Њујорк се пренесува директно во Скопје.
Додека премиерот во меѓународна средина ја претставува позицијата на Македонија, дома опозицијата бара уставните измени да се спроведат.
Венко Филипче јавно ја застапува позицијата дека уставните измени се неопходни за европскиот пат.
Тоа е легитимен политички став на опозицијата.
Но политичкиот конфликт станува суштински кога едната страна вели:
„ЕУ не смее да биде изговор за нови билатерални услови.“
А другата страна вели:
„Без уставни измени нема напредок во европската интеграција.“
Тука треба да се бара вистинскиот одговор.
Не во навреди.
Не во етикети.
Не во меѓусебно прогласување за предавници.
Туку во едно многу поедноставно прашање:
Каков договор може истовремено да ја зачува европската перспектива и да обезбеди предвидливост за Македонија?

ПРАШАЊЕТО НА „ПРЕДАВСТВОТО“ МОРА ДА ОСТАНЕ ПРАВНО, А НЕ ПАРТИСКО

Ова е местото каде што анализата мора да биде особено внимателна.
Во македонскиот Кривичен законик постои кривично дело велепредавство, но неговото законско битие не значи дека секоја политичка одлука со која некој не се согласува може автоматски да се нарече велепредавство.
Член 305 бара конкретни елементи: употреба на сила или сериозна закана и обид за измена на уставниот поредок или соборување на највисоките државни органи.
Затоа вистинското прашање за една демократска држава е друго:
Дали институциите постапуваат еднакво пред законот, без оглед кој е на власт?
Тоа е многу посилно прашање од политичкото лепење етикети.
И токму тука Македонија има уште една незавршена приказна:
одговорноста не смее да зависи од партиската боја.

ОД „ЧЕКАМЕ“ ДО „ГРАДИМЕ“

Најсилниот дел од настапот на Мицкоски во Њујорк не е само критиката на условувањата.
Тоа е вториот дел од неговата порака:
Македонија не чека со скрстени раце.
Премиерот ги поврзува европската политика, американското стратешко партнерство, енергетската безбедност, инфраструктурата, НАТО и економскиот развој.
Гасоводните интерконектори со Грција и Србија се претставени како дел од пошироката стратегија Македонија да се позиционира како енергетска и транспортна крстосница.
Коридорите 8 и 10 се претставени како геостратешка предност.
Енергетиката станува безбедност.
Инфраструктурата станува геополитика,а економијата станува дипломатски капитал.
Тоа е сосема различен концепт од Македонија како држава која само бара да ѝ биде отворена следната врата.
Пораката е:
Македонија сака да биде партнер.

АМЕРИКА, НАТО И ЕВРОПА: ТРИ АДРЕСИ, ЕДНА СТРАТЕШКА МАТРИЦА

Во оваа слика Вашингтон не е случаен елемент.
Мицкоски ја поврзува Македонија со стратешкото партнерство со САД, НАТО, енергетиката, критичните минерали, одбранбената индустрија и инфраструктурното поврзување.
Тоа е дел од пошироката геополитичка реалност во која малите држави повеќе не можат да се потпрат само на една институција.
Но токму затоа Македонија се обидува да го прошири својот простор:
Европа – како стратешка цел.
Америка – како стратешки партнер.
НАТО – како безбедносен столб.
ОН – како универзална дипломатска платформа.
А во средината:
Македонија.

И ТУКА ПОЧНУВА ВИСТИНСКАТА БИТКА

Не битката дали Македонија ќе биде „за“ или „против“ Европа.
Тоа прашање е веќе политички надминато: европската интеграција останува официјална стратешка цел на државата.
Вистинската битка е:

ПОД КАКВИ УСЛОВИ?

Дали членството ќе биде процес на реформи?
Дали условите ќе бидат јасни однапред?
Дали билатералните спорови ќе можат постојано да го менуваат европскиот хоризонт?
Дали ЕУ ќе биде само барач на исполнување услови или и гарант на предвидливоста?
И, конечно:
Кој ќе гарантира дека последната отстапка навистина е последна?
Мицкоски токму тука ја поместува дипломатската топка.
Не вели:
„Не сакаме Европа.“
Туку:
„Сакаме Европа, но сакаме да знаеме по кои правила играме.“

81-ТО СОБРАНИЕ НА ОН КАКО ОГЛЕДАЛО

Во Њујорк големите сили зборуваат за војна.
За мир.
За вештачка интелигенција.
За климатската криза.
За новата распределба на моќта,а една мала европска држава поставува едно старо, но суштинско прашање:
Дали правилата се исти за сите?
Тоа е можеби најголемиот тест на секој меѓународен поредок.
Зашто ако правото важи само за силните, тогаш тоа не е право.
Ако принципите важат само за големите, тогаш тие не се принципи.
И ако довербата се бара од малите, тогаш и малите имаат право да бараат предвидливост од големите.
Токму затоа македонската позиција во Њујорк треба да се чита пошироко од дневната партиска политика.
Таа е дел од една поголема дилема:
Како една мала држава да ја зачува својата европска перспектива, а истовремено да бара почитување на сопствениот политички, уставен и национален простор?
Одговорот нема да биде лесен.
Но токму затоа е потребна дипломатија.

ФИЛИПЧЕ И МИЦКОСКИ: ДВЕ ПОЛИТИЧКИ СТРАТЕГИИ ПРЕД ЕДНА ДРЖАВА

Домашниот судир не треба да се крие.
Од едната страна е ставот дека треба да се направи уставниот чекор за да не се губи европското темпо.
Од другата страна е ставот дека без јасен и предвидлив европски механизам секоја нова отстапка може да отвори ново прашање.
Ова не е спор што треба да се решава со политичко навредување.
Тоа е спор за стратегија.
И токму затоа иницијативата за ЕУ да биде трета страна е важна.
Затоа што ако Брисел има улога во дефинирањето на европскиот пат, тогаш Брисел има и природен интерес процесот да биде предвидлив, проверлив и институционално кредибилен.

МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПОКРАТОК ПАТ — ТУКУ ПРАВИЛА НА ПАТОТ

Ова е можеби најточната формула за целата политика што се развива во Њујорк.
Не:
„Дајте ни членство без реформи.“
Туку:
„Дајте ни фер процес, јасни правила и предвидлив исход.“
Тоа е суштината на пораката што Мицкоски ја испраќа,а токму таквата формула може да се тестира само преку институциите.
Брисел.
Софија.
Скопје.
И, конечно, Собранието на Македонија.

ФИНАЛЕ : ОД ЊУЈОРК ДО СКОПЈЕ

81-то Генерално собрание на ОН е собрание на еден свет што ја губи довербата во старите правила.
Војните го тестираат мирот.
Вештачката интелигенција го тестира човештвото.
Климатските промени ја тестираат способноста за заедничко дејствување.
Големите сили го тестираат мултилатерализмот,а малите држави го тестираат принципот на еднаквост.
Во таков свет Македонија има право да зборува.
Но уште поважно:
има обврска да зборува мудро, аргументирано и државнички.
Не со гнев.
Не со страв.
Не со омраза.
Туку со документи, аргументи, дипломатија и јасна национална позиција.
И тука барањето:
„ЕУ да седне на масата како трета страна меѓу Македонија и Бугарија“
добива значење што го надминува дневниот политички конфликт.
Тоа е барање европскиот процес да има европска гаранција на предвидливоста,а дали Брисел ќе го прифати тој модел – останува прашање што допрва треба да добие политички одговор.
До тогаш Македонија има една работа што може да ја направи:
да не стои во место.
Да ги спроведува реформите.
Да ја гради економијата.
Да ја зајакнува енергетската безбедност.
Да ги развива инфраструктурните коридори.
Да ги продлабочува сојузништвата.
И истовремено, во секоја европска и меѓународна сала, да го поставува истото прашање:
„Ако Европа е заедница на правила – тогаш покажете ни ги правилата што важат еднакво за сите.“
Тоа е прашањето од Њујорк.
Но тоа е и прашањето за иднината на Македонија.
Не дали ќе оди кон Европа.
Туку како ќе стигне до неа – со какви правила, со какви гаранции и со какво достоинство.

Please follow and like us: