Портрети на моќта. Крамер против Крамер: Од Бихаќка до новата опозициска архитектура – Серијал на Слободан Томиќ

Македонија

Кога војната внатре во СДСМ престанува да биде внатрепартиска кавга и станува битка за тоа кој ќе ја пишува иднината на опозицијата

Пишува: м-р Слободан ТОМИЌ, аналитичар и публицист

Слободан ТОМИЌ

Политичкиот земјотрес понекогаш не почнува во парламентот.
Почнува во сопствената куќа.
А кога таа куќа се вика СДСМ, нејзините внатрешни пукнатини веќе не се само партиска работа.
Тие стануваат дел од пошироката политичка архитектура на Македонија.
Она што денес се случува меѓу Бихаќка и платформата „Разговори за иднината во 12:05“ одамна престана да биде обична внатрепартиска расправија.
Ова веќе е политичка битка за интерпретацијата на минатото, за контролата врз сегашноста и за иднината на опозицискиот простор.
Од едната страна е актуелното раководство на СДСМ, предводено од Венко Филипче.
Од другата се луѓето собрани околу „12:05“, кои зборуваат за реформи, консолидација и нов политички договор.
И секоја страна тврди дека токму другата страна е проблемот.
Тоа е суштината на:

КРАМЕР ПРОТИВ КРАМЕР
БИХАЌКА ПРОТИВ 12:05

Прес-конференциите на Венко Филипче од 27 септември го подигнаа внатрепартискиот конфликт на ново ниво.
Филипче употреби исклучително остар речник. Луѓето околу иницијативата ги нарече „шемаџии“, „пучисти“ и „гробари“, а процесот го опиша како „вмровска шема“ и тврдеше дека тие би направиле „пакт и со ѓаволот“ за лични интереси. Тој исто така ги поврза актуелните случувања со претходни поделби во СДСМ, формирањето на ЗНАМ, обидите за пуч и аферата „Рекет“.
Филипче дополнително тврдеше дека дел од луѓето околу „12:05“ биле дел од структурите на СДСМ до 2024 година и дека нивните одлуки, според него, придонеле за падот на партиската поддршка. Како конкретни грешки ги посочи Кривичниот законик, политичкото дејствување на Артан Груби и Францускиот предлог.
Но тука мора да се постави едно едноставно новинарско прашање:
Каде завршува политичката критика, а каде почнува политичката дисквалификација?
Зашто „пучист“, „шемаџија“, „гробар“, „платеник“ или „сателит“ се политички квалификации.
Не се докази сами по себе.
И токму тука почнува вистинската анализа.

КОГА ВНАТРЕШНИОТ ПРОТИВНИК СТАНУВА „НЕПРИЈАТЕЛ“

Една политичка партија може да издржи различни мислења.
Може да издржи фракции.
Може да издржи критики.
Може да издржи порази.
Она што е многу потешко да го издржи е моментот кога секој внатрешен критичар станува непријател.
Кога несогласувањето станува пуч.
Кога различното мислење станува шема.
Кога политичкиот разговор со друга партија станува доказ за предавство.
Тогаш партијата повеќе не разговара со сопственото огледало.
Таа почнува да го крши.

А ШТО ВЕЛИ „12:05“?

Од другата страна, платформата „Разговори за иднината во 12:05“ ја претставува приказната сосема обратно.
Таму проблемот се гледа во актуелното раководство на СДСМ, а потребата се дефинира преку реформи, консолидација и пошироко опозициско поврзување.
Во платформата се отвораат теми како политичкиот систем, изборниот модел, иселувањето, економската нееднаквост, европската перспектива и потребата од нов општествен договор.
Предлогот за една изборна единица, а потоа и за отворени листи, ја поместува дискусијата од ниво на внатрепартиска кавга кон конкретни институционални идеи.
Но токму тука е нивниот тест.
Не е доволно да се каже дека старото не функционира.
Мора да се покаже што доаѓа после старото.
„12:05“ — ПЕТ МИНУТИ ПО ПОЛНОЌ
Името не е случајно.
Пет минути по полноќ.
Симболика на крај на еден ден и почеток на друг.
Но политиката не се менува со часовник.
Се менува со доверба.
Со организација.
Со идеи.
Со луѓе.
Со избори.
Затоа „12:05“ сега стои пред најголемиот предизвик:
Дали ќе остане платформа за незадоволство или ќе се претвори во политички проект?
Тоа е разликата меѓу бунт и политика.

ЛЕВИЦА ВЛЕГУВА ВО ПРИКАЗНАТА

И тогаш во приказната влегува Левица.
Присуството на претставник на Левица на платформата му даде на Филипче нов политички аргумент.
Тој го употреби прашањето за односите на Левица со Русија и Кина и нејзините позиции кон НАТО како аргумент дека „12:05“ влегува во политички простор спротивен на вредносната матрица што ја застапува СДСМ. Филипче истовремено ја претстави средбата како дел од поширок обид за дефокусирање на СДСМ.
Но и тука мора да се направи разлика.
Разговор не е коалиција.
Присуство на трибина не е коалициски договор.
Дијалог не е автоматски политички сојуз.
Но исто така е факт дека меѓу СДСМ и Левица постојат сериозни политички разлики.
Затоа оваа епизода е политички релевантна.
Но сама по себе не е доказ за никаква „тајна шема“.

КРАМЕР ПРОТИВ КРАМЕР — КОЈ Е СДСМ?

И тука доаѓаме до суштината.
Не прашањето:
Кој денес го води СДСМ?
Туку:
Што денес значи СДСМ?
Дали СДСМ е неговото актуелно раководство?
Дали е членството?
Дали е историската традиција?
Дали се политиките?
Дали се изборните резултати?
Или сето тоа заедно?
Филипче вели дека го презел СДСМ во една од најтешките состојби во неговата историја и дека работи на консолидација.
„12:05“ ја претставува состојбата како последица на политичкиот модел на актуелното раководство.
Ете го Крамер.
Едната страна вели:
„Ние ја спасуваме партијата.“
Другата:
„Вие ја заробивте партијата.“
И двете страни не можат истовремено да бидат во право.
Но кој е во право не се решава со прес-конференција.
Се решава со членството.
И на крајот — со граѓаните.

СЕГА — ЕДНА НЕЗГОДНА ПОЛИТИЧКА ИСТОРИЈА

Кога денес НАТО се употребува како печат за политичка исправност, историјата повторно тропа на врата.
1999 година.
Косовската криза.
НАТО интервенцијата против СР Југославија.
Милошевиќ.
Белград.
Македонија во драматичен регионален пресек.
И една Македонија политички длабоко поделена околу НАТО и односот кон Белград.
Во политичката иконографија на тоа време остана запаметена и сцената што се опишува како симболичен „погреб на НАТО“ — ковчег со натпис „НАТО“, фрлен во Вардар.
Ако денес политичарите ја употребуваат таа историска слика како доказ за политичкиот однос на тогашниот период, таа мора да биде поткрепена со архивска снимка или фотографија.
Но политичката суштина останува:
Политичките позиции низ годините се менуваа.
Историјата не смее да се ретушира.

ОД МИЛОШЕВИЌ ДО БРИСЕЛ

Тука се отвора и една поширока историска тема.
Во времето на Милошевиќ, македонската политика имаше сложени и остри поделби околу Белград, Косово и НАТО.
Затоа денес е лесно да се каже:
„Ние сме НАТО.“
Но историјата поставува друго прашање:
Од кога?
И уште поважно:
Кој каде стоеше кога НАТО беше еден од најголемите политички тестови на Балканот?
Тоа не е повик за враќање назад.
Тоа е повик да не се заборава.
Зашто политичката меморија не е фотошоп.

ФИЛИПЧЕ И ПОЛИТИЧКАТА БИОГРАФИЈА

Постои и друга незгодна точка.
Венко Филипче во 2017 година стана министер за здравство, откако претходно бил советник на Никола Тодоров.
Тоа е дел од неговата јавна биографија.
Не е доказ дека бил член на ВМРО-ДПМНЕ.
Но е факт дека неговата професионална кариера пред министерската функција минувала и низ ангажман во периодот кога Тодоров беше министер.
Затоа прашањето може да биде остро, но мора да биде фер:
Ако политичките контакти со друга партија денес се користат како доказ за политичка „нечистота“, дали истиот аршин треба да важи за сите?
Не станува збор за тоа дали некој смеел да биде советник.
Секако дека смеел.
Прашањето е за двојниот аршин.
Двојниот аршин е едно од најопасните оружја во политиката.

ШЕКЕРИНСКА — ОД ПОЛИТИЧКИОТ ПРОЦЕС ДО ВИСОКАТА ФУНКЦИЈА ВО НАТО

И тогаш доаѓаме до Радмила Шекеринска.
Фактите тука се јасни.
Шекеринска ја презеде функцијата заменик-генерален секретар на НАТО на 2 декември 2024 година. НАТО ја наведува нејзината претходна функција како вицепремиерка и министерка за одбрана и го опишува нејзиното учество во процесите поврзани со членството на Македонија во Алијансата. НАТО, исто така, наведува дека помогнала во посредувањето околу Охридскиот, Пржинскиот и Преспанскиот договор.
И токму затоа авторското прашање станува интересно:
Како политичкиот капитал стекнат низ домашните и меѓународните процеси се претвора во меѓународна институционална позиција?
Одговорот не треба да биде шпекулација.
Не треба да се тврди дека која било функција била „платена услуга“ без доказ.
Но политичката патека може да се анализира.
Од Преспа до НАТО.
Од домашната политика до една од највисоките политички функции во Алијансата.
Тоа е факт.
Политичките оценки за значењето на таа патека можат да бидат различни.

НАРОДОТ И ТРИТЕ ДОГОВОРИ

И тука доаѓаме до уште посуштинското прашање:
Каде е директно изразената народна волја?
За Охридскиот договор немаше референдум на кој граѓаните директно го одобрија или отфрлија договорот.
За Пржинскиот договор исто така немаше такво референдумско изјаснување.
За Преспанскиот договор имаше консултативен референдум во 2018 година.
Тој референдум имаше излезност од 36,89 проценти, а 94,18 проценти од оние што гласаа го поддржаа прашањето поставено на референдумот.
Референдумот не го достигна законскиот праг на излезност.
Затоа мора да се прави јасна разлика меѓу институционална политичка одлука и непосредно изразена народна волја.
Тоа се две различни категории.
Институциите имаат право да носат политички одлуки во рамките на своите овластувања.
Но политичката критика кон тие одлуки е исто така легитимна.

МИЦКОСКИ — ТРЕТИОТ АКТЕР

И тука влегува Христијан Мицкоски.
Не со директно влегување во битката.
Туку со дистанца.
Мицкоски вели дека не сака да се меша во внатрешните работи на СДСМ.
Но истовремено ја нагласува потребата од силна опозиција и ја отфрла тезата дека граѓаните ја поддржуваат власта само затоа што немаат друга опција.
Ова отвора пошироко политичко прашање.
Во демократијата граѓанинот не е статист во туѓа политичка приказна.
Ако некој вели:
„Гласаат за нив затоа што немаат друг избор“,
тогаш граѓанинот се објаснува како човек без сопствена политичка волја.
Но силната власт, исто така, подразбира силна политичка конкуренција.
Не затоа што опозицијата треба да биде поштедена од критика.
Туку затоа што демократијата бара политичка конкуренција, контрола и можност за промена.

МИЦКОСКИ И „12:05“ — ДАЛИ ИМА ТРЕТА ПРИКАЗНА?

Тука е интересната политичка контрадикција.
Филипче вели:
Мицкоски ги праќа.
Мицкоски вели:
Не се мешам.
Филипче вели:
Ова е вмровска шема.
„12:05“ вели:
Ова е реформа на опозицијата.
И тогаш останува најважното прашање:
Каде е доказот?
Во политиката обвинението не е доказ.
И сомнежот не е доказ.
Но ниту негирањето само по себе не е доказ.
Затоа граѓанинот мора да ги гледа фактите, а не само политичките етикети.
ВОЈНА ВО СОПСТВЕНАТА КУЌА
Сега веќе може да се види целата слика.
Филипче против „12:05“.
„12:05“ против Филипче.
Поранешни функционери против актуелното раководство.
Актуелното раководство против поранешните функционери.
Левица како нов елемент во разговорот.
Мицкоски како актер кој вели дека не сака да се меша,а граѓаните како публика која го гледа целиот спектакл.
Но ова не е театар.
Ова е политичка партија со историска тежина.
И затоа прашањето е болно:
Што останува од политичката содржина кога партијата ќе почне сама себе да се нарекува пучистичка, шемаџиска, заробена, гробарска и вмровска?
Кога сопствените луѓе почнуваат да си ја одземаат легитимноста едни на други, проблемот повеќе не е само кој ќе ја води партијата.
Проблемот е:
Дали партијата воопшто знае каде оди?

НЕ СЕ СОЗДАВА ОПОЗИЦИСКИ ФРОНТ САМО СО „ПРОТИВ“

И ова мора да се каже.
Не се создава нова опозиција само со:
„Против Мицкоски.“
Како што не се создава со:
„Против Филипче.“
Ниту со:
„Против Бихаќка.“
Ниту со:
„Против 12:05.“
Политичка алтернатива мора да има економска програма, јасна европска политика, институционални реформи, одговор на иселувањето, политика за младите, борба против корупцијата, реформа на изборниот модел, социјална политика и јасен одговор на прашањето:
Каква Македонија сакаме?
Без тоа, секој нов фронт ќе биде само стара кавга со ново име.

СДСМ ПРЕД ОГЛЕДАЛОТО

Затоа СДСМ денес стои пред огледало.
Не само Филипче.
Не само „12:05“.
Целата партија.
Огледалото поставува непријатни прашања:
Кој е одговорен за поразите?
Кој е одговорен за падот на довербата?
Кој ја има довербата на членството?
Кој ја има довербата на граѓаните?
Кој има нова политичка визија?
И кој има сила да признае грешка?
Тоа се прашањата што ќе ја одредат иднината.
Не денешните навреди.

КРАМЕР ПРОТИВ КРАМЕР — НО КОЈ Е ТРЕТИОТ АКТ?

Можеби најинтересниот актер во оваа драма не е Филипче.
Не е „12:05“.
Не е ни Мицкоски.
Тоа е времето.
Времето ќе покаже дали „12:05“ ќе стане сериозен политички фактор.
Времето ќе покаже дали Филипче ќе успее да ја консолидира СДСМ.
Времето ќе покаже дали ќе се создаде поширок опозициски фронт.
И времето ќе покаже дали денешната војна е почеток на нова политичка архитектура или само уште една епизода во долгата историја на внатрешните поделби на македонската опозиција.

АКО „12:05“ ПОБЕДИ — ЌЕ МОРА ДА ОДГОВОРИ НА ЕДНО НЕЗГОДНО ПРАШАЊЕ

Но да одиме и чекор понатаму.
Да претпоставиме дека фракцијата околу „12:05“ на крајот ја преземе политичката иницијатива во СДСМ.
Тогаш доаѓа најтешкиот дел.
Што ќе направи со сопственото политичко наследство?
Ќе има ли јасна дистанца од политичките одлуки и моделите од ерата на Заев?
Ќе има ли сериозна политичка анализа на одлуките што ја обележаа таа ера?
Ќе има ли одговорност за сопственото учество во политиките што денес се критикуваат?
Или ќе се случи уште една македонска варијанта на:
Курто-Мурто?
Смени ги луѓето.
Смени ги функциите.
Смени ја реториката,а политичкиот модел останува ист.
Тогаш нема нов СДСМ.
Има само стар СДСМ со ново раководство.
Затоа, ако некогаш дојде до промена, вистинскиот тест нема да биде:
Кој ќе седне во Бихаќка?
Туку:
Што ќе промени таму?
СДСМ ќе мора да најде сила да изгради нови политики во интерес на Македонија — политики засновани на јасна визија, институционална одговорност и политички принципи.
Ќе мора да се отвори прашањето на одговорноста.
Не како реваншизам.
Не како лов на вештерки.
Туку како политичка лекција.
Зашто партија што не е способна да ги преиспита сопствените грешки тешко може убедливо да бара од граѓаните повторно да ѝ веруваат,а за таква промена не е доволна козметика.
Потребно е големо политичко расчистување со старите модели, погрешните политики, двојните аршини и практиката сопствените грешки секогаш да се објаснуваат со туѓа вина.
Како во античката приказна за Херкул.
Авгиевите штали не се чистеле со мала метла.
Била потребна вода што ќе го пробие насобраниот талог.
Метафората е сурова, но политичката поента е едноставна:
На СДСМ можеби не му треба само ново раководство.
Му треба нов политички почеток.
И токму тука „12:05“ ќе мора да покаже дали навистина носи нова политика, или само нова распределба на старите позиции.
Зашто најлесно е да се победи старото раководство.
Многу потешко е да се победи старото политичко себе.

КУЌА ПОДЕЛЕНА САМА ПРОТИВ СЕБЕ

„Куќа поделена сама против себе не може да опстане.“
Линколновата мисла денес звучи како политичко огледало.
Но не само за СДСМ.
За секоја партија.
За секоја власт.
За секоја опозиција.
Зашто кога политичката енергија се троши само во внатрешни битки, граѓанинот почнува да се прашува,а кој ќе ги решава моите проблеми?

ПОСЛЕДНИОТ ЗБОР НЕ ГО ИМА НИ БИХАЌКА, НИ 12:05

Филипче може да зборува.
„12:05“ може да предлага.
Мицкоски може да одбива мешање.
Опозицијата може да се преструктурира.
Власта може да ја брани својата политика.
Но последниот збор не е нивен.
Го има граѓанинот.
Затоа што граѓанинот не е ничиј статист.
Не е ничиј „платеник“.
Не е ничиј „сателит“.
Не е ничија „резерва“.
И не е човек кој гласа затоа што „нема друга опција“.
Граѓанинот има право сам да процени.
Да спореди.
Да поддржи.
Да одбие.
Да промени.
На избори.

КРАМЕР ПРОТИВ КРАМЕР

И затоа оваа приказна не е само за Филипче.
Не е само за „12:05“.
Не е само за СДСМ.
Таа е приказна за една опозиција која се обидува да одговори на најтешкото прашање во политиката:
Како повторно да се стане политичка алтернатива?
Одговорот нема да го даде ниту една прес-конференција.
Ниту една етикета.
Ниту еден напад.
Ниту еден политички договор.
Ќе го даде времето.
И на крајот, граѓанинот.
Затоа:
КРАМЕР ПРОТИВ КРАМЕР.
Едни против други.
Сите со својата верзија на вистината.
Сите со својот политички интерес.
Сите со својот аргумент.
Но над сите нив стои нешто што не може да се командува:
народната волја,а под сите нив стои нешто што не може да се избрише:
историјата.
И токму затоа политичарите можат да се караат.
Можат да се обвинуваат.
Можат да се прогласуваат едни со други за спасители или гробари.
Но историјата не гласа според прес-конференции,а граѓанинот не гласа според туѓи етикети.
Тој гледа.
Памети.
Споредува.
И одлучува.
„Политиката може да го одложи судот на времето, но не може да го укине.“

м-р Слободан ТОМИЌ

Please follow and like us: