Пишува: м-р Слободан ТОМИЌ
аналитичар и публицист

„Културата е душата на една цивилизација.“
Алеида Асман

Алеида Асман
Понекогаш еден академски настан престанува да биде само протокол.
Станува знак.
Станува порака.
Станува точка во која минатото и сегашноста се допираат и во која еден народ повторно се препознава себеси во пошироката европска цивилизациска слика.
Токму така треба да се чита неодамнешното присуство на македонскиот писател со меѓународно реноме и претседател на Интернационалниот универзитет „Еуропа Прима“, Јордан Плевнеш, на академската церемонија на Универзитетот „Константин Филозоф“ во Нитра, на која беше избран новиот ректор, Франтишек Петрович.
На прв поглед, академска свеченост.
Во суштината, многу повеќе.
Зашто Нитра не е само град.
Нитра е еден од просторите во кои европската историја на словенската писменост, духовност и образование оставила длабока трага,a кога во таков простор ќе се сретнат македонскиот автор, словачката академска средина и европскиот културен свет, тогаш настанот добива поширока димензија.
Од протокол се претвора во културна дипломатија.
НИТРА И ОХРИД — ДВЕ ТОЧКИ, ЕДНА ЦИВИЛИЗАЦИСКА ВЕРТИКАЛА

Постојат места што историјата ги поврзува посилно од политичките карти.
Нитра и Охрид се такви места.
Меѓу нив не стои само географска оддалеченост.
Меѓу нив стои една голема духовна и книжевна вертикала.
Од Моравската мисија на светите Кирил и Методиј, преку нивните ученици, светите Климент и Наум, до Охридската книжевна школа, се создава историски континуитет чиј одглас трае со векови.
Она што било започнато како просветителска мисија продолжило како културна традиција.
Она што било запишано како слово станало паметење, а она што станало паметење, станало цивилизација.
Затоа врската меѓу Нитра и Охрид не треба да се гледа само како историски податок.
Таа е цивилизациска вертикала.
Нитра го носи споменот на Моравската мисија.
Охрид го носи продолжението на тој голем просветителски поттик.
А денес, во современа Европа, таа приказна продолжува преку универзитетите, книгите, преводите, театарот и културниот дијалог.
КОГА КУЛТУРАТА СТАНУВА ДИПЛОМАТИЈА
Во светот на големата политика, дипломатските односи најчесто се мерат преку договори, средби и официјални декларации.
Но постои и друга дипломатија.
Потивка.
Потрајна.
И понекогаш многу посилна.
Културната дипломатија.
Таа не бара аплауз.
Не бара декларации.
Не бара политички слогани.
Таа отвора врати преку книгата, сцената, универзитетот, преводот и човечкиот збор.
Во таа смисла, присуството на Плевнеш во Нитра има симболика што ја надминува неговата лична биографија.
Како писател, драматург и универзитетски деец, тој се појавува во простор во кој македонската култура може да разговара со Европа без посредство на дневната политика.
И токму тука лежи вистинската моќ на културата.
Кога политиката се менува, културата памети.
Кога границите се поместуваат, книгите остануваат.
Кога дневните наративи се судираат, цивилизациското наследство продолжува да зборува со својот јазик.
ЕДЕН ДОПИР, ВЕКОВИ ПАМЕТЕЊЕ

Но од целиот настан постои еден момент со особена симболичка тежина.
Честа што му е укажана на Јордан Плевнеш да ги допре реликвиите на свети Кирил — Константин Филозоф, во Катедралата во Нитра.
На прв поглед, тоа е свечен чин.
Но симболиката е многу подлабока.
Една современа македонска рака се приближува до споменот на човекот кој, заедно со свети Методиј, го промени културниот хоризонт на словенскиот свет.
Еден писател се допира до наследството на еден од најзначајните просветители на Европа.
И во тој миг минатото не изгледа далечно.
Станува живо.
Не станува збор за враќање во минатото.
Станува збор за континуитет.
За идејата дека културата не прекинува кога завршува една историска епоха.
Таа се пренесува.
Од учител на ученик.
Од книга на книга.
Од јазик на јазик.
Од поколение на поколение.
Токму затоа симболиката на Кирил и Методиј не припаѓа само на еден народ.
Таа припаѓа на европската цивилизациска историја.
„КИРИЛ И МЕТОДИЈ — WHO ARE YOU?“ — ПРАШАЊЕ ДО СОВРЕМЕНА ЕВРОПА

И тука доаѓаме до можеби најинтересниот дел од оваа приказна.
Поканата од познатиот европски теолог и бискуп на Нитра, Вилијам Јудак, до Јордан Плевнеш да биде гостин на фестивалот „Денови на кирилометодиевската меморија“ со неговата драма „Кирил и Методиј — Who are you?“ не е само покана за едно книжевно или театарско гостување.
Самото прашање во насловот е провокативно.
Who are you?
Кои сте вие?
Но можеби уште поважно:
Кои сме ние денес во однос на нивното наследство?
Кој е современиот европски човек во однос на идеалот на знаењето?
Што останало од Европа која во писменоста гледала средство за ослободување на човекот?
Што останало од идејата дека јазиците не се ѕидови, туку мостови?
И дали современа Европа сè уште има доволно сила да го препознае словенскиот удел во сопствената културна историја?
Токму затоа драмата не мора да се чита само како историска реконструкција.
Таа може да се чита и како современо европско прашање.
Не само: кои биле Кирил и Методиј?
Туку:
Што направивме ние со нивното наследство?
КОГА МАКЕДОНСКИОТ ЗБОР СЕ ВРАЌА ВО ПРОСТОРОТ НА СВОЈАТА ИСТОРИЈА

Особена тежина има и фактот што драмата на Плевнеш треба да биде објавена на словачки јазик, во превод на проф. д-р Звонко Таневски, од „Матица Словачка“.
Тука се случува нешто многу убаво.
Еден македонски автор пишува за Кирил и Методиј.
Делото се преведува на словачки.
И се враќа во културниот простор поврзан со Моравската мисија.
Тоа е речиси симболичен круг.
Но не круг што се затвора.
Туку круг што продолжува.
Зашто преводот не го губи оригиналниот глас.
Напротив.
Тој му дава нов живот.
Македонскиот збор станува словачки збор, а истовремено продолжува да ја носи својата македонска меморија.
Така културата не се затвора во националните граници.
Таа ги надминува.
МАКЕДОНИЈА НЕ Е САМО ГЕОГРАФИЈА

Ова е и моментот во кој треба да ја разбереме сопствената културна положба.
Македонија пред Европа не треба да постои само како политичка тема.
Не треба да биде присутна само кога се зборува за дипломатски прашања, европски интеграции, економија или геополитика.
Македонија има уште еден моќен глас.
Културниот глас.
Гласот на книгата.
Гласот на сцената.
Гласот на универзитетот.
Гласот на Охрид.
Гласот на Климент и Наум.
Гласот на Кирил и Методиј како дел од пошироката европска цивилизациска приказна.
И кога тој глас стигнува до Нитра, тогаш Македонија не се претставува само преку својата географија.
Таа зборува преку својата меморија.
Преку својата култура.
Преку своите автори.
Преку она што го дала и што продолжува да го дава.
ВИСТИНСКАТА МОЌ НЕ СЕ МЕРИ СО ГОЛЕМИНАТА НА ТЕРИТОРИЈАТА

Големите држави имаат големи територии.
Големи армии.
Големи економии.
Големи политички системи.
Но историјата има една поинаква мерна единица.
Трајноста.
Има мали народи со големо историско влијание.
Има мали јазици со огромна книжевна моќ.
Има градови што на картата изгледаат мали, а во цивилизациската историја се огромни.
Охрид е еден од нив.
Нитра е еден од нив.
И токму затоа нивната средба денес има значење.
Не затоа што минатото треба да го претвориме во мит.
Туку затоа што без минато не можеме сериозно да разговараме за иднината.
КОГА МАКЕДОНИЈА ЗБОРУВА СО ЕВРОПА

Плевнеш во Нитра не е само слика од една академска церемонија.
Тоа е слика на една поголема можност.
Можноста Македонија со Европа да разговара преку она во што е најсилна:
преку културата.
Преку авторите.
Преку универзитетите.
Преку преводот.
Преку драмата.
Преку историјата што не разделува, туку може да нè потсети на она што некогаш нè поврзувало.
Затоа приказната од Нитра не треба да заврши со протоколарната фотографија од една свеченост.
Нејзината вистинска приказна допрва започнува.
Од Нитра до Охрид.
Од Кирил и Методиј до Климент и Наум.
Од старото слово до современата книга.
Од Моравската мисија до европската сцена.
И од историјата кон иднината.
Тоа е патот на зборот.
Зборот што не може да биде затворен во граници.
Зборот што не старее.
Зборот што ја преживува политиката.
Зборот што останува кога ќе замолчат сите дневни расправи.
И можеби токму затоа денес ни е потребно повторно да го разбереме значењето на културата.
Зашто една држава може да биде мала по територија, но голема по својата цивилизациска меморија.
Еден народ може да биде мал по бројност, но голем по она што го оставил во историјата,a еден писател може да направи нешто што ниту една политичка декларација не може да го направи:
да го пренесе гласот на својата земја преку границата и да остави тој глас да биде слушнат на друг јазик.
Затоа, кога Нитра и Охрид се среќаваат во еден културен миг, не се среќаваат само два града.
Се среќаваат векови.
Се среќаваат паметењето и сегашноста.
Се среќаваат словото и човекот.
И можеби најважно од сè,
се среќаваат Македонија и Европа преку јазикот што никогаш не престанал да зборува.
МУДРА МИСЛА
„Културата е меморија на човештвото.“
Јан Асман

Кога една култура ја чува својата меморија, таа не живее само во минатото.
Таа има право на иднина.
м-р Слободан ТОМИЌ
аналитичар и публицист
автор на политичкиот ТВ магазин „Гласот на народот“

