Колумна на Слободан Томиќ – Кој го држи клучот на Европската порта? Македонија пред новиот Европски ферман

Македонија Регион Свет

​Пишува: м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист

​„Кога зборовите ја губат својата смисла, луѓето ја губат својата слобода.“


Конфучие

Конфучие

ПОРТРЕТИ НА МОЌТА – СЕРИЈАЛ

​„Кога зборовите ја губат својата смисла, луѓето ја губат својата слобода.“


Конфучие

СО КАКВИ ПРАВИЛА ДОАЃА ЕВРОПА ВО МАКЕДОНИЈА?

Во петок во Скопје не доаѓа само претседателката на Европската комисија.

Доаѓа и едно прашање што Македонија веќе предолго го носи со себе.

Кој ги пишува правилата според кои Македонија треба да стигне до Европската Унија и дали тие правила навистина се исти за сите?

Ова не е антиевропско прашање.

Напротив.

Ова е едно од најевропските прашања што Македонија може да го постави.

Затоа што Европската Унија не е само заеднички пазар, институции и договори.

Европската идеја почива и врз предвидливост.

Врз правила.

Врз еднакво мерило.

Врз принципот дека условите за еден кандидат не можат постојано да се претвораат во подвижна цел, а токму тука денес Македонија има причина да застане и да праша.

Според информациите објавени врз основа на нацрт-документ на Европската комисија, Брисел разгледува посебни патокази за Црна Гора, Украина, Молдавија и Албанија, со конкретни приоритети и временски рамки за забрзување на нивниот пристапен пат.

Македонија не е во таа четворка.

И тука престанува обичната дневнополитичка вест.

Тука почнува политичката приказна.

АЛЕКСАНДРЕ АДАМ: ФАКТИТЕ СЕ ПОСИЛНИ ОД ОБВИНУВАЊАТА

Во центарот на оваа приказна се појавува едно име:

Александре Адам.

Не треба однапред да го прогласиме за виновник.

Нема доказ дека тој лично ја „блокирал“ Македонија.

Но има факти за неговата професионална улога што не можат едноставно да се заобиколат.

Денес Адам е заменик-шеф на кабинетот на Урсула фон дер Лајен, а Европската комисија меѓу неговите надлежности експлицитно ги наведува проширувањето и реформите, како и Украина.

Но пред тоа Адам беше советник на францускиот претседател Емануел Макрон за европски прашања.

И токму во критичната 2022 година беше дел од француските напори за деблокирање на спорот меѓу Македонија и Бугарија, а потоа доаѓа факт што не може да се избрише.

На 20 септември 2022 година, бугарското Министерство за надворешни работи официјално објави дека заменик-министерката Велислава Петрова му ја доделила на Александар Адам почесната „Златна лаврова гранка“ на бугарското МНР.

Причината што ја наведува самото бугарско министерство?

За зајакнување и развој на билатералните односи меѓу Бугарија и Франција.

Тоа е факт.

Документиран факт.

Не обвинение.

Не теорија на заговор.

Не конструкција.

И токму затоа прашањето е многу посериозно ако се постави правилно.

Не:

„Дали Адам е виновен за македонската блокада?“

Тоа би било пресилно тврдење без доказ.

Туку:

Каква институционална транспарентност постои кога човек со ваква претходна улога во најчувствителната фаза од македонско-бугарскиот спор денес има директна одговорност за проширувањето и реформите во кабинетот на претседателката на Европската комисија, токму во момент кога Македонија е изоставена од новата четворка со посебни патокази?

Тоа е легитимно прашање.

И Европа не би требало да се плаши од него.

Напротив.

Европа би требало да го има најдобриот одговор.

НЕМАМЕ ПРОБЛЕМ СО КРИТЕРИУМИТЕ

Тука треба да бидеме чесни и кон себе.

Европската Унија има критериуми.

И тие се познати.

Копенхашките критериуми бараат стабилни институции што гарантираат демократија, владеење на правото, човекови права и заштита на малцинствата; функционална пазарна економија; и способност за преземање и спроведување на обврските од членството и правото на ЕУ.

Значи, не е спорно дека Македонија мора да спроведува реформи.

Мора.

Судството мора да биде независно.

Институциите мора да бидат функционални.

Корупцијата мора да се намалува.

Јавната администрација мора да биде професионална.

Медиумите мора да имаат слобода.

Тоа не е европски услов само затоа што Брисел го бара.

Тоа е интерес на Македонија.

Но тогаш доаѓа прашањето што ја отвора целата оваа приказна:

ДАЛИ ИСТИТЕ КРИТЕРИУМИ СЕ ПРИМЕНУВААТ СО ИСТА ДОСЛЕДНОСТ И ИСТА ПРЕДВИДЛИВОСТ КОН СИТЕ?

Тоа е суштината.

Не бараме Украина да запре.

Не бараме Молдавија да запре.

Не бараме Албанија да запре.

Не бараме Црна Гора да запре.

Нивниот напредок е нивна работа.

Прашањето е:

Каде е мерилото за Македонија?

МАКЕДОНИЈА НЕ ПОЧНУВА ОД НУЛА

И тука фактите повторно зборуваат.

Македонија го заврши скринингот со Европската комисија во декември 2023 година.

Комисијата потврди дека скринингот ги опфатил сите шест кластери и дека со тоа завршила аналитичката фаза од процесот.

Во својот извештај Комисијата исто така наведува дека скринингот за сите шест кластери бил завршен на 7 декември 2023 година.

Значи Македонија има процес.

Има институционална трага.

Има утврдени области.

Има европски извештаи.

Има услови.

Има реформи што мора да ги спроведе.

Но ако денес четири други држави добиваат посебен патоказ со нова политичка динамика, тогаш македонското прашање е сосема логично:

Што точно недостига за Македонија да добие јасна и временски определена следна фаза?

Не општо.

Не политички.

Не со реченица од десет реда.

Туку:

Кој услов?

Која реформа?

Кое мерило?

Кој рок?

И што следува кога условот ќе биде исполнет?

ВТОРАТА КАМИКАЗА?

Ова прашање не може да се одвои од историјата на македонскиот европски пат.

Со Грција спорот околу името траеше со децении и заврши со Преспанскиот договор, потпишан во 2018 година и стапен во сила во 2019 година.

Во 2011 година Меѓународниот суд на правдата утврди дека Грција ја прекршила обврската од член 11 од Времената спогодба со тоа што се спротивставила на поканата Македонија да стане членка на НАТО.

Потоа дојде Преспа.

Една огромна политичка отстапка.

Потоа дојде Бугарија.

Францускиот предлог.

Уставните измени.

Протоколите.

Историските прашања.

И повторно — Македонија пред нова врата.

Затоа денес македонскиот граѓанин има право да праша:

Уште колку политички отстапки се потребни за европска перспектива што постојано се поместува нанапред?

И уште поважно:

Каде завршува европскиот компромис, а каде започнува опасноста од самопоништување?

Од ова прашање не треба да се плаши ниту една демократска Европа.

А СЕГА — СОЛУН

И токму во овој момент се случува уште една сцена на Балканот.

На 29 септември беше објавено дека Бугарија и Грција постигнале договор поврзан со посмртните останки на цар Самуил, со најавена церемонија во Солун на 3 октомври.

Тоа само по себе е билатерален историски чин меѓу две држави.

Не треба од него да правиме доказ за каква било координирана акција против Македонија.

За тоа нема доказ.

Но Македонија има право да го гледа и поширокиот контекст.

Затоа што на Балканот историјата никогаш не била само историја.

Таа била:

идентитет,

политика,

дипломатија,

државен интерес.

И токму затоа, кога историските прашања повторно се активираат во регионот, Македонија има право да биде внимателна.

Особено кога само неколку дена подоцна во Скопје доаѓа претседателката на Европската комисија.

ЕВРОПА НЕ СМЕЕ ДА СТАНЕ БАЛКАНСКА МАСА НА ПАЗАРЕЊЕ

Јас сум за Европа.

И токму затоа сакам Европа да биде Европа.

Не Балкан со европски знамиња.

Не простор каде што секоја нова политичка околност може да произведе ново условување.

Не систем во кој историјата може бесконечно да се претвора во дополнителен инструмент за одложување.

Европа мора да биде нешто повеќе од геополитичка математика.

Мора да биде:

правило,

институција,

предвидливост,

еднакво мерило.

Ако критериумите се важни, нека бидат важни за сите.

Ако владеењето на правото е услов, нека биде услов за сите.

Ако реформите се услов, нека бидат измерливи.

Ако европската перспектива е реална, нека има јасна следна станица.

ШТО ЌЕ Ѝ КАЖЕ МАКЕДОНИЈА НА ФОН ДЕР ЛАЈЕН?

Не:

„Пуштете нè.“

Не:

„Направете ни услуга.“

Не:

„Затворете ги очите пред нашите слабости.“

Туку:

„Кажете ни ги правилата.“

Кажете:

Што точно треба да направиме?

Кој услов треба да го исполниме?

Кое мерило ќе го примените?

Кој рок важи?

И што следува ако го исполниме?

Тоа е партнерство.

Тоа е европски јазик.

​НЕ Е ПРОБЛЕМ УКРАИНА

​Украина не е проблемот.

Молдавија не е проблемот.

Албанија не е проблемот.

Црна Гора не е проблемот.

Проблемот би бил само ако Европа создава различни политички патеки, а притоа не објаснува доволно јасно според кое мерило се утврдува кој заслужува која патека и во кој момент.

И тука Украина отвора уште една важна димензија.

Европската Унија денес проширувањето го гледа и низ геополитичка призма.

Безбедноста на континентот, руската агресија, стратешката автономија, синџирите на снабдување и односите со глобалните сили сè повеќе влијаат врз европската политика.

Тоа е реалност.

Но ако геополитиката станува сè поважна, тогаш Македонија има право на уште едно прашање:

КОГА ГЕОПОЛИТИКАТА СТАНУВА КРИТЕРИУМ — А КОГА КРИТЕРИУМИТЕ СТАНУВААТ ГЕОПОЛИТИКА?

Тоа е прашањето.

​МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПОПУСТ

​Македонија не бара членство без реформи.

Не бара прескокнување на критериумите.

Не бара подарок.

Не бара Европа да го заборави владеењето на правото.

Напротив.

Бара Македонија да го исполни она што е нејзина обврска.

Но истовремено бара и Европа да го исполни она што е нејзин европски принцип:

предвидливост.

Зашто не можете од кандидатот бесконечно да барате нова жртва, а притоа наградата секогаш да ја оставате зад следниот хоризонт.

Еднаш името.

Потоа спорот со Бугарија.

Потоа Уставот.

Потоа протоколите.

Потоа историските прашања.

Потоа новите европски архитектури.

И повторно Македонија пред вратата.

КОЛКУ УШТЕ ПОРТИ ?

Колку врати уште треба да отвори Македонија за Европа конечно да ја отвори својата?

Ова не е антиевропско прашање.

Ова е прашање за самата суштина на Европа.

Зашто ако Европа навистина е заедница на правила, тогаш правилата мора да бидат видливи.

Ако Европа е заедница на вредности, тогаш вредностите мора да важат и во политиката.

Ако Европа е заедница на правото, тогаш и европската перспектива мора да биде предвидлива.

​АЛЕКСАНДРЕ АДАМ НЕ Е ПРЕСУДА — ТОЈ Е ПРАШАЊЕ

​Затоа не треба да кажеме:

„Адам е виновен.“

Нема таков доказ.

Но исто така не треба да кажеме:

„Адам е ирелевантен.“

И тоа би било игнорирање на фактите.

Човекот има документирана претходна улога во француската европска политика.

Има официјално бугарско признание од 2022 година.

Денес има институционална надлежност за проширување и реформи во кабинетот на претседателката на Европската комисија.

А во истиот историски момент Македонија не е во четворката за која, според објавените информации за нацрт-планот, се подготвуваат посебни патокази.

Тоа не е доказ за заговор.

Но е доволно сериозен контекст за едно демократско прашање:

Дали македонската јавност има право да знае како се носат овие одлуки, кој ги предлага, според кои критериуми и со каква институционална контрола?

Одговорот треба да биде:

Да.

ПЕТОК НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ САМО ФОТОГРАФИЈА

Ќе има ракувања.

Ќе има знамиња.

Ќе има насмевки.

Ќе има протокол.

Но Македонија не треба да ја пропушти суштината.

На Урсула фон дер Лајен не треба да ѝ биде кажано само:

„Македонија сака во Европската Унија.“

Тоа одамна го знае.

Треба да ѝ биде кажано:

„Македонија сака да знае според кои правила ќе стигне до Европската Унија.“

И уште едно:

„Дали тие правила се исти за сите?“

Ако одговорот е да —

покажете ги.

Ако има услови —

именувајте ги.

Ако има реформи —

измерете ги.

Ако има рокови —

соопштете ги.

А ако Македонија не исполнува нешто —

кажете точно што не исполнува.

Без дипломатска магла.

Без подвижни цели.

Без нови изненадувања на половина пат.

ЕВРОПА И МАКЕДОНИЈА: ВРЕМЕ Е ЗА ОДГОВОР, НЕ ЗА УШТЕ ЕДНО ЧЕКАЊЕ

Македонија мора да си ја заврши својата работа.

Тоа никој не може да го направи наместо неа.

Но и Европа мора да биде јасна.

Зашто европската интеграција не може да биде еднонасочна улица на обврски.

Не може кандидатот да има само:

„мораш“,

а Европската Унија да има само:

„ќе видиме“.

Европскиот пат мора да има и обврски и предвидливост.

И критериуми и резултат.

И реформи и перспектива.

И услови и јасен одговор што следува кога условите ќе бидат исполнети.

​ПОСЛЕДНИОТ ЗБОР

​Македонија не бара Европа да ги смени правилата за неа.

Бара правилата да бидат јасни.

Не бара да биде над критериумите.

Бара критериумите да бидат видливи.

Не бара да ги прескокне реформите.

Бара реформите да се мерат.

Не бара подарок.

Бара фер процес.

И затоа петок во Скопје не треба да биде само дипломатска фотографија.

Треба да биде момент во кој една мала европска држава, по повеќе од две децении чекање, конечно ќе постави големо европско прашање:

КОЈ ГО ДРЖИ КЛУЧОТ НА ЕВРОПСКАТА ВРАТА?

Ако клучот се вика реформи — Македонија знае што треба да прави.

Ако клучот се вика владеење на правото — нека има јасни мерила.

Ако клучот се вика европско право — нека има еднаква примена.

Но ако зад вратата постојано се појавува нов услов, нова политичка околност и ново „почекајте уште малку“, тогаш Македонија има право да праша:

ДАЛИ ВРАТАТА НА ВИСТИНА Е ОТВОРЕНА — ИЛИ САМО НИ КАЖУВААТ ДЕКА Е ОТВОРЕНА?

Европа не треба да се плаши од ова прашање.

Зашто вистинската Европа не се брани со молчење.

Се брани со правила, а правилото, ако навистина е правило,

мора да важи за сите.

Please follow and like us: