Авторска анализа на м-р Слободан ТОМИЌ

„За оној што не знае кон кое пристаниште плови, ниеден ветер не е поволен.“ – Сенека

КОГА УЛИЦАТА ПОЧНУВА ДА ПОСТАВУВА ПРАШАЊА ШТО ВЛАСТА НЕ САКА ДА ГИ СЛУШНЕ

Во политиката постои момент кога долгогодишната самоувереност на власта се судира со незадоволството на граѓаните.
Момент кога официјалните изјави веќе не можат да го замолчат прашањето што се шири меѓу луѓето: кому навистина му служи власта и кој ја плаќа цената на нејзините одлуки?
Токму таков предизвик деновиве се соочува со албанскиот премиер Еди Рама, кој е на власт од 2013 година. Протестите во Албанија повторно го отворија прашањето за одговорноста на политичкото раководство, борбата против корупцијата, економските перспективи на младите и довербата во институциите.
Младите не излегуваат на улица само поради една политичка изјава или една спорна одлука. Кога протестите се прошируваат, зад нив најчесто стои насобрано незадоволство: недостиг од перспективи, сомнежи во чесноста на институциите, чувство дека правилата не важат еднакво за сите и убедување дека иднината е полесно да се бара надвор од сопствената држава отколку во неа.
Затоа протестите во Албанија не треба да се сведуваат на обичен судир меѓу власта и опозицијата. Тие се и испит за институционалната зрелост, за демократската култура и за подготвеноста на политичарите да ја слушнат пораката на граѓаните.
Рама одбива да поднесе оставка и тврди дека протестите можат да го загрозат европскиот пат на Албанија. Но тука се поставува суштинското прашање: дали европската перспектива треба да биде аргумент за одбрана на секоја влада или, напротив, обврска за повисоки стандарди на владеење, отчетност и почитување на граѓанските права?
Европа не е сопственост на ниту еден премиер. Таа не е лична политичка заслуга, ниту средство со кое граѓаните треба да се заплашуваат дека секое незадоволство ја загрозува иднината на државата.
Европскиот пат се гради со институции што функционираат, со правосудство што не прави разлика меѓу моќните и обичните граѓани, со слободни медиуми и со политичари што се подготвени да одговараат за своите постапки.
Ако власта навистина верува во европските вредности, тогаш мирниот протест не треба да го доживува како непријател. Треба да го прифати како демократско право и како предупредување дека довербата не е неограничен политички капитал.
РАМА И ПРАШАЊЕТО ЗА ОДГОВОРНОСТА

Еди Рама не е ново лице во албанската политика.
Тој со години ја обликува политичката реалност на својата земја, ги претставува нејзините интереси пред меѓународните партнери и ја брани својата визија за европска Албанија.
Но колку подолго една политичка структура останува на власт, толку поголема станува нејзината одговорност за состојбите во државата.
Ниту една влада не може бесконечно да се повикува на претходните успеси, меѓународните средби и ветувањата за подобра иднина, а истовремено да ги игнорира прашањата за корупцијата, животниот стандард и перспективите на младите.
Во политиката постои разлика меѓу формалната моќ и вистинскиот легитимитет. Формалната моќ произлегува од институционалната положба и изборните резултати. Легитимитетот, меѓутоа, се одржува со доверба, одговорност и подготвеност да се слушаат граѓаните.
Кога таа доверба почнува да се троши, ниту една меѓународна фотографија, ниту една средба со влијателни личности и ниту една добро осмислена политичка порака не може целосно да го замени разговорот со сопствените граѓани.
Тука лежи и вистинскиот тест за Рама.
Не во тоа дали може да ја задржи функцијата уште еден ден, месец или година, туку дали неговата власт може да покаже дека институциите се посилни од личните интереси и дека јавните ресурси не се привилегија на политичките кругови.
Во однос на конкретните обвинувања за корупција, потребни се докази, независни истраги и судски постапки.
Политичката анализа не смее да ги замени правосудните институции, ниту сомнежот да го прогласи за докажана вина.
Но исто така, никој не смее да бара од јавноста да престане да поставува прашања само затоа што тие прашања се непријатни за власта.
МЛАДИТЕ НЕ СЕ ПОЛИТИЧКА ДЕКОРАЦИЈА

Една од најзначајните пораки на протестите е незадоволството на младите луѓе.
Млад човек што не гледа можност да се вработи според знаењето и способностите, што не верува дека трудот ќе му обезбеди достоинствен живот и што смета дека успехот зависи повеќе од политичките врски отколку од личните квалитети, порано или подоцна почнува да го поставува прашањето за својата иднина.
Тој може да замине во друга земја.
Може да остане и да молчи.
Но може и да излезе на улица и јавно да побара одговорност.
Ниту еден од тие избори не смее да се третира со презир.
Држава што ги губи младите не губи само работна сила.
Таа губи знаење, создавачка енергија, идни семејства и генерации што треба да ги носат нејзините институции и економија.
Затоа, кога студентите и младите граѓани бараат одговори за образованието, вработувањето, трошоците за живот и корупцијата, тие не ја напаѓаат државата. Тие бараат државата да им покаже дека има место за нив.
Политичарите често сакаат младите да ги гледаат како иднина кога им се потребни нивните гласови, нивната енергија и нивната поддршка.
Но вистинскиот однос кон младите се гледа тогаш кога тие престануваат да аплаудираат и почнуваат да поставуваат тешки прашања.
Демократијата не е само право да се гласа на избори.
Таа е и право на мирен протест, на критика и на барање отчетност.
Секое насилство врз граѓаните мора да биде испитано, а секое насилство врз полицијата мора да биде санкционирано според законот.
Но насилните инциденти не смеат да се користат како изговор за поништување на правото на мирно собирање.
Исто така, мирните демонстранти не смеат да се прогласуваат за насилници само затоа што нивните барања ѝ пречат на власта.
КУШНЕР, ЛУКСУЗНИТЕ ПРОЕКТИ И ПРАШАЊЕТО ЗА ЈАВНИОТ ИНТЕРЕС
Дополнителен извор на незадоволство во Албанија се отвори околу планираниот луксузен туристички проект поврзан со Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп, и развојот на крајбрежен простор.
Овој проект стана дел од пошироката јавна дебата за тоа како се управува со земјиштето, кој ги носи одлуките за развој на чувствителните природни подрачја и дали интересите на граѓаните се доволно заштитени кога се договараат големи инвестиции.
Самото учество на странски инвеститор не е доказ за незаконитост.
Ниту постојат основи некого да се прогласи за виновен само поради политичките или семејните врски што ги има.
Но големината на инвестицијата, чувствителноста на локацијата и значењето на јавниот простор бараат максимална транспарентност.
Кој ги утврдил условите?
Дали постапките биле транспарентни?
Како е проценето влијанието врз животната средина? Кои се економските придобивки за локалното население? Дали постоела вистинска можност јавноста да влијае врз одлуката?
Тоа се легитимни прашања што заслужуваат јасни одговори.
Кога се работи за крајбрежје, природно богатство или земјиште од посебно значење, државата има обврска да докаже дека јавниот интерес не е потиснат од комерцијалните амбиции.
Странските инвестиции можат да создаваат работни места, да внесуваат капитал и да ја развиваат економијата. Но тие не смеат да станат механизам за заобиколување на јавната контрола.
Вистинскиот европски стандард не е само да се привлечат големи инвеститори. Вистинскиот стандард е секоја инвестиција да се спроведува во согласност со законите, со транспарентни договори и со јасна заштита на јавниот интерес.
Токму затоа, владата мора да одговори на сомнежите со документи и проверливи факти, а не само со политички пораки.
ЏОРЏ СОРОС, ЗАЕВ И ПРАШАЊЕТО ЗА НАДВОРЕШНОТО ВЛИЈАНИЕ
Кога се анализира политиката на Балканот, неизбежно се отвора и прашањето за улогата на надворешните центри на влијание, меѓународните фондации, донаторските мрежи, дипломатските кругови и влијателните политички личности.
Името на Џорџ Сорос со години се појавува во политичките дебати во регионот, особено во врска со финансирањето на граѓански организации, медиумски проекти и иницијативи што се занимаваат со демократијата, човековите права и институционалните реформи.
Во Македонија, оваа дебата често се поврзува и со политичкиот подем на Зоран Заев, промената на власта во 2017 година и пошироките меѓународни околности во кои се одвиваа тие процеси.
Но сериозната анализа мора да направи јасна разлика меѓу политичко влијание, јавно документирана поддршка и тврдења за тајно управување.
Постоењето на меѓународни врски или поддршка само по себе не докажува дека некој политичар добивал наредби од странски центар.
За такво тврдење потребни се конкретни докази.
Истовремено, тоа не значи дека прашањето за надворешното влијание треба да биде забрането. Напротив, во демократско општество мора да се знае кој финансира политички и општествени активности, какви интереси застапува и дали постојат обврски што можат да влијаат врз независноста на домашните институции.
Затоа, наместо политичките противници лесно да ги прогласуваме за „марионети“, треба да бараме документи, финансиска транспарентност, проверливи врски и конкретни одлуки што можат да се анализираат.
Суштинското прашање е едноставно: дали домашните политичари одлучуваат врз основа на интересите на сопствените граѓани или се подготвени да ги приспособуваат државните политики на интересите на влијателни надворешни партнери?
Ова прашање не се однесува само на една политичка партија, една фондација или еден странски фактор. Тоа се однесува на секоја власт што добива меѓународна поддршка, без оглед дали таа поддршка доаѓа од Вашингтон, Брисел, Москва, Пекинг или од регионалните политички центри.
Суверенитетот не се мери со бројот на дипломатски средби, туку со способноста институциите да носат одлуки во согласност со законите и интересите на сопствените граѓани.
ЕДИ РАМА И АЛИ АХМЕТИ: РЕГИОНАЛНИ ВРСКИ И ГРАНИЦИ НА ПОЛИТИЧКОТО ВЛИЈАНИЕ

Во оваа поширока слика не може да се занемари ниту односот меѓу Еди Рама и Али Ахмети, како и политичките пораки што со години доаѓаат од Тирана во врска со состојбите во Македонија.
Албанските политички лидери имаат право да ги следат состојбите во регионот, да соработуваат со политичките партнери и да разговараат за прашања од заеднички интерес. Но постои јасна граница меѓу легитимната регионална соработка и настојувањето политичките процеси во соседната држава да се насочуваат однадвор.
Во 2017 година, во македонската политичка дебата значајно место зазеде таканаречената Тиранска платформа. Нејзиното значење, содржината и политичките последици и денес се предмет на различни толкувања.
За едни, таа беше рамка за политичките барања на албанските партии; за други, претставуваше опасен преседан поради улогата што ја доби политичкиот центар надвор од Македонија во процесот на усогласување на домашните политички позиции.
Не е коректно секој политички договор меѓу партии да се прогласува за странски диктат.
Но исто така не е разумно да се отфрли секоја загриженост за тоа дали соседните држави се обидуваат да влијаат врз внатрешните политички процеси во Македонија.
Затоа е неопходно да се анализираат конкретните изјави, договори и постапки, а не да се носат заклучоци само врз основа на политичка блискост.
Албанија и Македонија имаат интерес да соработуваат во економијата, инфраструктурата, безбедноста и европската интеграција.
Но добрососедските односи се засноваат врз меѓусебно почитување, а не врз претпоставката дека една влада има право да ја определува политичката насока на другата држава.
Албанците во Македонија се рамноправни граѓани на сопствената држава. Нивните права, јазик, култура, политичко учество и достоинство мора да бидат гарантирани со Уставот и законите на Македонија.
Нивните легитимни права не смеат да се користат како алиби за надворешно политичко влијание, ниту пак да се доведуваат во прашање поради несогласувања со политичките лидери што тврдат дека ги претставуваат.
Исто така, секоја критика кон одлуките на политичките партии мора да биде заснована врз нивните постапки, а не врз етничката припадност на нивните членови или гласачи.
Тоа е разликата меѓу одговорната национална политика и политиката што намерно ги продлабочува поделбите.
КОГА СОСЕДНАТА ПОЛИТИКА СТАНУВА ПРАШАЊЕ ЗА ДОМАШНАТА ОДГОВОРНОСТ

Прашањето за влијанието однадвор секогаш има и домашна страна.
Ниту една странска влада не може успешно да влијае врз политичките процеси во друга држава без домашни политички партнери, институционални слабости или интереси што овозможуваат такво влијание.
Затоа, ако Македонија сака да биде независна и самостојна во одлучувањето, таа мора да има силни институции, јасна стратегија и политичко раководство што ќе ги брани националните интереси без да ги претвора во партиска сопственост.
Нема доволно сила во декларативниот патриотизам ако зад него нема институционална дисциплина. Нема вистински суверенитет ако секоја влада ги менува ставовите според моменталниот притисок од странство.
И нема долгорочна државна стратегија ако националните прашања се користат само како средство за освојување или задржување на власта.
Одговорноста, според тоа, не е само на надворешните актери. Таа е и на домашните политички елити.
Секоја влада мора да одговори дали своите одлуки ги носи врз основа на јавниот интерес.
Секоја опозиција мора да покаже дека нуди подобра политика, а не само подобра реторика. Секој политичар што се повикува на националните интереси мора да биде подготвен да ги покаже резултатите од својата работа,а граѓаните мора да имаат право да прашаат кој добива, кој губи и кој ја плаќа сметката.
МОЖЕ ЛИ ЕДИ РАМА ДА ОПСТАНЕ САМО СО ПОВИКУВАЊЕ НА ЕВРОПА?

Ниту една сериозна анализа не може однапред да го прогласи политичкиот крај на Еди Рама. Протестите се важен показател за незадоволството, но нивниот исход зависи од повеќе фактори: нивната масовност и истрајност, односот на опозицијата, реакцијата на институциите, економската состојба и способноста на власта да одговори на барањата на граѓаните.
Можно е Рама да ја задржи функцијата. Можно е притисокот да продолжи и да ја ослабне неговата политичка позиција. Можно е протестите да доведат до конкретни институционални промени, но и да останат без непосреден политички исход.
Она што е сигурно е дека секоја долготрајна власт мора да се соочува со последиците од сопствените одлуки.
Европската интеграција не може да биде трајна политичка заштита од критиките. Напротив, колку повеќе една влада се повикува на европските вредности, толку поголема е обврската тие вредности да ги применува дома.
Не може европската перспектива да се користи како оправдување за недоволна транспарентност.
Не може барањето за одговорност автоматски да се прогласува за напад врз државата. И не може секоја критика да се претставува како обид за дестабилизација.
Државата е поголема од владата, а граѓаните се повеќе од публика што треба да ги слуша политичарите.
Токму затоа, вистинскиот одговор на протестите не е само политичко надмудрување. Тој мора да вклучува проверливи резултати, независни истраги кога постојат основани сомнежи, транспарентни договори и институции што не зависат од волјата на еден човек или една партија.
БАЛКАНОТ НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ПОЛИГОН ЗА ТУЃИ ИНТЕРЕСИ

Балканот предолго живеел во услови во кои големите сили и регионалните центри на моќ се обидувале да ги остварат своите интереси преку локалните политички елити.
Но одговорот на таквата историја не е затворање во себе, ниту непријателство кон секој надворешен партнер.
Одговорот е изградба на институции што можат да соработуваат со сите, а да не бидат зависни од никого.
Македонија, Албанија и другите држави во регионот имаат потреба од стабилност, инвестиции, економска соработка и европска перспектива. Но тие имаат уште поголема потреба од политички лидери што разбираат дека меѓународната поддршка не е лична сопственост и дека секој политички мандат е временски ограничена доверба.
Надворешните партнери можат да помогнат во реформите, да инвестираат, да посредуваат и да создаваат услови за соработка.
Но не можат да ја заменат одговорноста на домашните институции.
Ниту една странска фондација не може да изгради правосудство што ќе функционира ако домашната политичка елита нема волја за тоа. Ниту еден европски извештај не може да ја замени борбата против корупцијата. Ниту една дипломатска средба не може да го надомести недостигот од доверба меѓу граѓаните и власта.
На крајот, секоја држава мора сама да одговори на прашањето дали нејзините институции служат на јавниот интерес или на интересите на политичките кругови што ги контролираат.
ЕДИ, ОДИ! — ПОЛИТИЧКАТА ПОРАКА И ГРАНИЦАТА НА ОДГОВОРНОСТА

Насловот „Еди, оди!“ е политичка порака, а не однапред утврден исход.
Тој го изразува барањето за одговорност и незадоволството на оние што сметаат дека власта на Рама не одговорила доволно на прашањата за корупцијата, економските перспективи и довербата во институциите.
Но демократскиот исход не го определува насловот на колумната, ниту желбата на политичките противници.
Го определуваат граѓаните преку демократските механизми, институционалните постапки и изборите.
Вистинското прашање е дали политичката елита е подготвена да прифати дека власта не е трајно право, туку одговорност што мора постојано да се оправдува пред јавноста.
И тука доаѓаме до суштината на целата балканска политичка приказна.
Секој политички проект има рок на употреба.
Не затоа што постои некаков таен часовник што го одредува неговиот крај, туку затоа што довербата на граѓаните не е неисцрпна. Кога резултатите изостануваат, кога институциите не одговараат на очекувањата и кога јавниот интерес се судира со сомнежите за политички привилегии, дури и најсилната власт мора да се соочи со последиците.
Меѓународната поддршка може да му помогне на еден политичар да стекне влијание, да ја зацврсти својата позиција или да ја претстави својата политика пред светот. Но таа не може засекогаш да ја замени поддршката на граѓаните.
Истото важи за секој политички лидер во регионот, од Тирана до Скопје.
Ниту една политичка партија не е држава. Ниту еден премиер не е сопственик на народната волја.
Ниту една надворешна поддршка не може да ја ослободи домашната власт од обврската да одговара пред сопствените граѓани.
Ако некој верува дека може да владее само со помош на меѓународни пријателства, политички договори и внимателно изградена слика во странство, порано или подоцна ќе мора да одговори на прашањето што се поставува дома: што направи за луѓето што ти ја довериле власта?
Токму таму се мери политичката големина.
Не во бројот на средбите со светските лидери.
Не во фотографиите од меѓународните конференции.
Не во уверувањата дека без одреден политичар државата ќе ја изгуби иднината.
Туку во институциите што остануваат, во правдата што важи за сите, во младите што избираат да останат, во економијата што им дава можност за достоинствен живот и во граѓаните што повторно почнуваат да ѝ веруваат на државата.
Кога таа доверба ќе се изгуби, ниту еден политички проект не може да ја врати само со зборови.
Затоа, прашањето не е само дали Еди Рама ќе замине или ќе остане.
Прашањето е дали Албанија ќе успее да изгради институции што ќе бидат посилни од секој премиер, дали Македонија ќе ја зацврсти својата способност самостојно да одлучува и дали Балканот конечно ќе престане да ги третира политичките лидери како незаменливи посредници меѓу сопствените граѓани и надворешните центри на моќ.
Зашто политичарите можат да добијат поддршка однадвор, но легитимитетот мора да го одржуваат дома.
И кога ќе дојде моментот за полагање сметка, ниту една дипломатска фотографија, ниту една странска поддршка и ниту една политичка конструкција не може да одговори наместо нив.
Еди Рама денес е пред тој политички испит,а Балканот повторно е пред старото, но сè уште неодговорено прашање: кој навистина одлучува за судбината на државите, граѓаните или политичките мрежи што се обидуваат да ја обликуваат нивната волја?
м-р Слободан Томиќ
Аналитичар и публицист
Автор на политичкиот ТВ-магазин „Гласот на народот“


