Колумна на Слободан Томиќ – Светот не смее да стане заложник на хегемонијата! Џефри Сакс: Европската политичка криза и драмата на малите држави

Македонија Свет

ПОРТРЕТИ НА МОЌТА

„Најголемата победа на државникот не е да го порази противникот, туку да спречи војна во која победата може да стане бесмислена.“

Авторска мисла за одговорноста на државништвото

Слободан Томиќ

ХЕГЕМОНИЈАТА НЕ Е ИСТО ШТО И ЛИДЕРСТВО

Во светот во кој воената моќ повторно станува главен инструмент на политиката, а заканите сè почесто го заменуваат дипломатскиот дијалог, прашањето за одговорноста на големите сили станува прашање за иднината на целото човештво.
Предупредувањата на американскиот економист и геополитички аналитичар Џефри Сакс отвораат сериозна расправа за американската надворешна политика, европската стратешка зависност и опасноста меѓународните односи да се претворат во бескрајна борба за доминација.
Суштината на неговата критика не е само во тоа кој располага со поголема воена сила, туку и во прашањето дали таа сила се употребува за создавање стабилност или за продлабочување на глобалните поделби.
Вистинското лидерство не се мери според бројот на воени бази, обемот на вооружувањето или способноста да му се наметне волјата на противникот.

Тоа се мери според способноста да се спречи катастрофа, да се зачува мирот и да се создадат услови за политички решенија.
Кога секоја отстапка се прогласува за пораз, секој противник за непријател со кого е невозможен договор, а секоја криза за можност за демонстрација на моќ, дипломатијата ја губи својата суштина. Тогаш светот влегува во опасна спирала во која недовербата создава вооружување, вооружувањето создава страв, а стравот ги отвора вратите за нов конфликт.
Особено загрижувачки е тоа што во нуклеарната ера никој не може со сигурност да ги контролира сите последици од една голема војна. Во такви околности, политичката неодговорност не е само проблем на една држава. Таа станува закана за сите.

ЕВРОПА МОРА ДА НАУЧИ ДА РАЗМИСЛУВА СО СОПСТВЕНА ГЛАВА

Европа се наоѓа пред едно од најсериозните стратешки прашања на нашето време: дали ќе биде самостоен политички фактор или ќе остане претежно зависна од процените и одлуките на своите најмоќни сојузници.
Трансатлантското партнерство има големо значење за безбедноста на европскиот континент. Но сојузништвото не треба да значи откажување од сопствената политичка процена. Напротив, вистинскиот сојуз се темели врз доверба, заеднички интереси и способност за искрен разговор, вклучително и кога постојат несогласувања.
Европа мора истовремено да ја брани безбедноста на Украина, да го почитува меѓународното право и да бара патишта за дипломатско решение.
Руската агресија не може да се оправдува со геополитички аргументи, но ниту трајниот мир може да се изгради без сериозно разгледување на безбедносните ризици, механизмите за спречување ескалација и можностите за преговори.
Ова не е повик за капитулација пред Москва, ниту за напуштање на Украина.

Тоа е повик Европа да не дозволи војната да стане единствената замислива политичка реалност.
Мирот не се постигнува со празни декларации, но ниту со бескрајно продолжување на конфликтот без јасна дипломатска стратегија.

Потребни се политичка храброст, реалистична процена и лидерство што ќе ја разбере разликата меѓу одбраната на принципите и опасноста од неконтролирана ескалација.
Европа не смее да биде континент што само реагира на туѓи одлуки.

Таа мора да стане фактор што предлага решенија, гради дипломатски канали и ја штити сопствената безбедност без да го губи чувството за одговорност кон идните генерации.

РУСИЈА, КИНА И ОПАСНОСТА ОД СВЕТ БЕЗ ДИПЛОМАТИЈА

Ниту Русија, ниту Кина, ниту Соединетите Американски Држави можат да бидат исклучени од равенката на глобалната безбедност.

Но ниту една од овие сили не смее да добие право да ги определува правилата за сите останати само врз основа на сопствената моќ.
Растот на Кина не мора автоматски да води кон војна со САД. Разликите во политичките системи, економските интереси и стратешките амбиции не ја укинуваат потребата од дијалог. Конкуренцијата меѓу големите сили може да биде опасна, но станува уште поопасна кога се претвора во убедување дека конфликтот е неизбежен.
Исто така, односите со Русија не можат да се сведат на избор меѓу безусловно прифаќање на нејзината политика и целосно прекинување на дипломатските канали. Меѓународното право мора да важи за сите, но дипломатскиот разговор мора да остане можен дури и кога недовербата е длабока.
Иран, Блискиот Исток и поширокиот регион на Медитеранот дополнително покажуваат колку брзо локалните судири можат да се поврзат со интересите на глобалните сили. Во таква средина, секоја воена операција мора да се оценува според фактите, меѓународното право и последиците за цивилното население, а не според пропагандата на кој било политички центар.
Светот не може да си дозволи меѓународните односи да се сведат на логиката на победникот и поразениот. Нуклеарното оружје ја прави таа логика особено опасна: во конфликт меѓу големите сили, дури и оној што се прогласува за победник може да изгуби сè што требало да заштити.

МАЛИТЕ ДРЖАВИ: КОЈ ГИ ШТИТИ ОНИЕ ШТО НЕ СЕДАТ НА МАСАТА?

Кога големите сили преговараат за сфери на влијание, безбедносни интереси и стратешки коридори, малите држави со право се прашуваат: каде е нивното место во новиот светски поредок?
За нив, меѓународното право не е апстрактна правна формула. Тоа е една од најважните гаранции дека нивниот суверенитет, границите и правото на самостоен политички избор нема да зависат исклучиво од волјата на помоќните.
Малите држави не можат да се натпреваруваат со големите во воена, економска или демографска моќ. Но можат да градат институции, да развиваат функционална дипломатија, да соработуваат регионално и да се повикуваат на меѓународните правила со доследност и аргументи.
Нивната најголема грешка би била да поверуваат дека безбедноста се обезбедува со слепо следење на секоја одлука на голем сојузник. Исто толку погрешно би било да ги отфрлат сојузите и партнерствата што придонесуваат за нивната стабилност.
На малите држави им е потребна политика на принципи, а не политика на изолација; сојузништво, но не и политичка безличност; прагматизам, но не и откажување од националното достоинство.
Токму тука се наоѓа и вистинскиот испит за балканските држави. Историјата на регионот покажува колку скапо се плаќа кога туѓите геополитички судири се претвораат во домашни поделби, а политичките елити ги користат надворешните влијанија за сопствено зацврстување.
Балканот не смее повторно да стане шаховска табла на која други ги движат фигурите, додека народите ги плаќаат последиците.

МАКЕДОНИЈА:

СОЈУЗНИШТВО СО ДОСТОИНСТВО, ЕВРОПСКА ПЕРСПЕКТИВА СО ПРИНЦИПИ

За Македонија ова прашање има посебна тежина.
Како членка на НАТО и држава со стратешка определба за членство во Европската Унија, Македонија има јасни безбедносни и политички интереси. Но нејзината европска перспектива мора да биде придружена со достоинство, принципиелност и способност да ги застапува сопствените интереси.
Членството во НАТО не значи откажување од правото на сопствена процена на меѓународните процеси. Европската интеграција, пак, не треба да се претвори во трајно чекање без јасни правила, мерливи критериуми и еднаков третман.
Македонија треба да ги почитува своите обврски, да ги зајакнува партнерствата и да остане конструктивен фактор во регионот. Но истовремено мора да инсистира на меѓусебно почитување, европски стандарди и принципот дека идентитетските и историските прашања не смеат да станат бесконечна пречка за нејзината иднина.
Тоа не е политика против Европа. Напротив, тоа е заложба за Европа што ќе биде верна на сопствените вредности.
Македонија нема интерес да избира меѓу големите сили како да е принудена да го напушти сопствениот компас. Нејзиниот интерес е да соработува со демократските партнери, да ја зацврстува безбедноста, да ја развива економијата и да гради држава во која институциите ќе бидат посилни од партиските интереси.
Малата држава станува ранлива кога нема јасна стратегија, кога институциите ѝ се слаби и кога националните прашања се користат за краткорочни политички добивки. Но таа може да биде почитувана кога настапува со аргументи, доследност и сериозна дипломатска работа.
Македонија не може да го диктира светскиот поредок. Но може да одбие да биде нем набљудувач на сопствената судбина.
Тоа е суштината на државничката одговорност: да се биде дел од сојузите, без да се изгуби способноста за самостојно размислување; да се бара компромис, без да се прифати понижување; да се гради европска иднина, без да се заборави сопствениот народ.

ФИНАЛЕ: КОЈ ЌЕ ГО СПАСИ СВЕТОТ ОД ПОБЕДАТА БЕЗ ИДНИНА?

Предупредувањата на Џефри Сакс треба да се читаат како повод за сериозна расправа за одговорноста на големите сили, границите на воената моќ и потребата од дипломатија. Неговите процени може да се оспоруваат, анализираат и проверуваат. Но прашањето што го отвораат е премногу важно за да биде отфрлено само затоа што не се вклопува во удобните политички наративи.
На човештвото не му е потребен свет во кој една сила ќе ја диктира волјата на сите останати. Но не му е потребен ниту свет во кој секоја држава ќе ја прогласува сопствената моќ за повисока од меѓународното право.
Потребен му е поредок во кој безбедноста нема да биде привилегија само на најсилните, во кој малите држави нема да бидат разменети за туѓи стратешки интереси и во кој дипломатијата нема да се смета за слабост.
Зашто, ако големите сили ја претворат победата во опсесија, а понижувањето на противникот во политичка цел, на крајот можеби нема да има победник.
Ќе останат само урнатините на еден свет што имал доволно оружје да се уништи, но недоволно мудрост да се спаси.
Светот не му припаѓа на оној што може да го натера противникот да клекне. Светот му припаѓа на оној што има мудрост да спречи човештвото да падне на колена.

м-р Слободан Томиќ
Аналитичар и публицист
Автор на политичкиот ТВ-магазин „Гласот на народот“

Авторска напомена:

Текстот е оригинална геополитичка анализа инспирирана од јавно изнесените ставови на Џефри Сакс. Почетната и завршната мисла се авторски формулации на Слободан Томиќ, а не дословни цитати на Сакс.

Please follow and like us: