Пишува: Слободан ТОМИЌ

„За да не може власта да се злоупотребува, потребно е со уредувањето на нештата власта да ја сопира власта.“
Шарл Луј Монтескје

СУДИР НА ДВА СТОЛБА НА ДРЖАВАТА

Кога претседателот на Собранието на Република Македонија, Африм Гаши, и претседателот на Уставниот суд на Република Македонија, Дарко Костадиновски, влегуваат во јавна пресметка, тоа не е лична нетрпеливост.Тоа е институционален судир.Од едната страна стои законодавниот дом, храмот на законите.
Од другата страна стои Уставниот суд, чуварот на Уставот.Овој судир ја отвори суштинската дилема:дали станува збор за непочитување на уставни рокови или за префрлање на одговорноста меѓу институциите?
Во секоја демократска држава, односот меѓу законодавната власт и уставно-судската контрола е чувствителна рамнотежа.
Едната институција носи правила, другата проверува дали тие правила се во согласност со темелниот правен акт на државата.Кога таа рамнотежа ќе се наруши, јавноста природно почнува да се прашува:дали станува збор за институционална дисциплина или за политичка пресметка?
„УСТАВНО НЕДИСЦИПЛИНИРАН ОРГАН“ – ТЕШКА ДИЈАГНОЗА
Кога првиот човек на Уставниот суд ќе го квалификува парламентот како „уставно недисциплиниран орган“, тоа не е обична политичка изјава.
Тоа е сериозна институционална дијагноза.Според Костадиновски, роковите за усогласување на Кривичниот законик и Законот за електронски комуникации биле пробиени.
Судот, како што посочува, оставил повеќе можности за законодавна реакција.
Но, ако законодавниот орган не реагира навреме, уставно-судската институција може да ја заостри својата пракса.
Тоа значи дека во иднина може да се избегнуваат интерпретативни одлуки со одложено дејство.
Со други зборови:помалку институционални амортизери, повеќе директни правни последици.
Но прашањето што се наметнува е дали институционалната реалност навистина може да се сведе на толку едноставна формула.
ОДГОВОРОТ НА СПИКЕРОТ: СЛОЖЕНА ПРОЦЕДУРА, СПОДЕЛЕНА ОДГОВОРНОСТ
Од другата страна, претседателот на парламентот нагласува дека законодавниот процес е значително покомплексен отколку што изгледа на прв поглед.
Во пракса, најголемиот дел од обемните законски решенија доаѓаат како предлог од Владата и ресорните министерства.
Без доставен предлог-закон, парламентот не може да отвори формална законодавна постапка.
Иако пратениците и Собранието имаат право самостојно да иницираат законски решенија, политичката и административната практика покажува дека најголем дел од системските реформи започнуваат од извршната власт.
Токму тука се отвора клучното прашање:дали одговорноста за доцнењето е исклучиво на законодавната власт или станува збор за институционална одговорност што ја делат повеќе актери?
Ако доцнењето произлегува од извршната власт, тогаш институционалната одговорност е поширока.
Но ако уставните рокови се апсолутна обврска без оглед на процедурите, тогаш институционалната дисциплина мора да биде еднакво строга за сите.
ОПАСНОСТА ОД ЕТНИЗАЦИЈА НА ИНСТИТУЦИОНАЛНИ ПРАШАЊА

Дополнителна тежина на целиот спор му даде и темата „Безбеден град“, каде што дел од политичките субјекти се обидоа правно и институционално прашање да го претворат во етничка дебата.
Тука мора да се постави јасна граница.Кога правни дилеми се претвораат во етнички наддавања, државата губи.
Не е проблем што политичките партии имаат различни ставови.Тоа е суштината на демократијата.Проблемот настанува кога институционалниот спор се претвора во идентитетска конфронтација.
Во такви ситуации правото престанува да биде правна категорија и станува политички инструмент,а државничкиот пристап бара токму спротивното:правото да се толкува правно, а не етнички.
КРИВИЧНИОТ ЗАКОНИК КАКО ОГЛЕДАЛО НА СИСТЕМОТ
Кривичниот законик не е технички документ.Тој е темел на правната сигурност и на функционирањето на правната држава.
Кога токму таков закон ќе стане предмет на институционален спор, тоа неизбежно испраќа сигнал до јавноста дека нешто во системот не функционира како што треба.
Од една страна стои уставниот рок.Од друга страна стои сложеноста на законодавната подготовка.
Но за граѓаните таа институционална комплексност не е најважна.Граѓаните гледаат едноставно прашање:дали институциите работат координирано или не.
Во правото, доцнењето создава правна несигурност.Во политиката, правната несигурност создава недоверба.
ИЗБОРНИОТ ЗАКОНИК , ТЕСТ ЗА ЗРЕЛОСТ

Подготовката на новиот изборен модел со отворени листи може да стане вистински тест за институционалната зрелост на системот.
Ако политичките актери успеат да постигнат консензус околу едно толку важно прашање, тоа ќе биде сигнал дека институционалниот дијалог функционира.
Но ако конфликтите продолжат, тогаш спорот меѓу институциите може да стане симптом на подлабока институционална слабост.
ДРЖАВАТА НЕ Е ДВОР, ТАА Е ЗАЕДНИЧКА КУЌА

Често во политичкиот говор се користи фразата „секој да си го гледа својот двор“.Но државата не е збир на изолирани дворови.
Таа е заедничка куќа.Ако еден столб се ниша, другиот не може да стои со скрстени раце.Ако една институција укажува на проблем, другата мора да одговори со аргумент, а не со квалификации.Вистинската институционална рамнотежа не се гради со јавни конфронтации, туку со институционален дијалог.
РЕЗИМЕ: КОЈ ЈА ЧУВА ДОВЕРБАТА?
Овој судир не е личен.Тој е тест за зрелоста на институционалниот систем.Собранието мора да покаже дисциплина.Уставниот суд мора да покаже воздржаност.Политичките партии мора да покажат државничка мудрост.Зашто кога институциите почнуваат меѓусебно да се обвинуваат, граѓаните почнуваат да се сомневаат,а кога довербата ќе падне, не паѓа една власт.Паѓа стабилноста.И затоа, повеќе од кога било, потребна е институционална трезвеност.
Не за победа на една страна.Туку за победа на државата.



