„Правдата е највисоката доблест, затоа што во неа се содржани сите други доблести.“
(Аристотел, 384–322 п.н.е.)

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Во големата европска политика најважните пораки не секогаш доаѓаат преку официјални декларации, големи самити или потпишани договори. Понекогаш тие се појавуваат во документи кои немаат формална правна сила, но имаат значително политичко влијание.
Токму такви се нон-пејперите, неформални документи што често откриваат во која насока размислуваат европските политички центри.
Денес Европската Унија се соочува со едно суштинско прашање: каква Европа сака да гради?
Европа со различни категории на членство и различни нивоа на интеграција, или Европа која ќе остане доследна на принципот дека сите што ги исполнуваат критериумите имаат право на полноправно членство?
Во срцето на оваа дебата се појавуваат два нон-пејпери, две различни визии за иднината на европскиот проект,а во нивниот фокус повторно се наоѓа Западниот Балкан, а со тоа и Македонија.
Првиот нон-пејпер, постепена интеграција
Првиот концепт предлага постепено приближување кон Европската Унија.

Тој предвидува поголема економска интеграција, поширок пристап до европските програми, вклучување во дел од политиките на Унијата и користење на одредени придобивки уште пред формалното членство.
На прв поглед, ваквиот модел изгледа прагматичен. Тој би можел побрзо да ги поврзе земјите кандидати со европските институции и да им овозможи постепено приспособување кон европските стандарди.
Но, истовремено се отвора едно суштинско прашање.
Дали ова е вистински мост кон полноправното членство или ризикува да стане трајна состојба, нова категорија меѓу кандидатскиот статус и членството?
Токму тука лежи главната дилема.
Европската Унија со децении ја градеше својата политика на проширување врз принципот дека реформите имаат јасна цел.
Ако таа цел стане нејасна или заменета со долгорочно „придружно членство“, тогаш се отвора прашањето дали се менува и самата филозофија на европската интеграција
Вториот нон-пејпер, Европа на еднакви правила
Наспроти концептот на постепена интеграција, вториот нон-пејпер, поддржан од седум земји-членки на Европската Унија – Италија, Австрија, Хрватска, Чешка, Грција, Словачка и Словенија – испраќа поинаква порака.
Неговата суштина е јасна: крајната цел за земјите од Западниот Балкан мора да остане полноправното членство во Европската Унија.
Не привилегирана зона.
Не членство од втор ред.
Не Европа со трајни категории на интеграција.
Туку Европа во која сите држави се оценуваат според исти правила, исти критериуми и исти стандарди.
Авторите предупредуваат дека секое решение што би создало трајни меѓукатегории би можело да ја поткопа довербата во политиката на проширување.
Ако кандидатите почнат да веруваат дека целта постојано се поместува, тогаш слабее и мотивацијата за реформи, а со тоа слабее и влијанието на Европската Унија во сопственото соседство.
Две визии, едно европско прашање
Ова повеќе не е само дипломатска расправа.
Ова е прашање за кредибилитетот на Европската Унија.
Европската идеја никогаш не била изградена само врз економија, институции или заеднички пазар.
Таа се темели врз довербата дека правилата важат еднакво за сите.
Кога таа доверба се нарушува, се нарушува и силата на европскиот проект.
Македонија, тест за европскиот кредибилитет
За Македонија оваа дебата не е теоретска.
Нашата држава повеќе од две децении чекори по европскиот пат, спроведувајќи реформи, носејќи тешки политички одлуки и очекувајќи дека секој исполнет услов ќе биде вреднуван со нов чекор кон полноправното членство.
Но, кај многу граѓани со текот на времето се создаде впечаток дека целта се оддалечува наместо да се приближува.
Токму затоа денешната дебата за двата нон-пејпери има посебно значење за Македонија.
Таа отвора едно едноставно, но суштинско прашање:
Дали европската перспектива навистина води кон членство или кон бескрајно чекање?
Пораката на Фридрих Мерц

Во меѓувреме, германскиот канцелар Фридрих Мерц повторно ја актуализираше идејата Европската Унија да воспостави модел на придружно членство за Украина и земјите од Западниот Балкан, меѓу кои и Македонија.
Тој потсети дека Европската Унија веќе тринаесет години нема примено нова членка, иако на повеќе европски држави одамна им е ветена европска иднина.
Неговата порака беше недвосмислена:
„Ако го изгубиме кредибилитетот, ќе ги изгубиме и тие земји,а геополитички тоа би било најлошото нешто што може да ѝ се случи на Европа.“
Оваа изјава дополнително ја нагласува тежината на дилемата што ја отвораат двата нон-пејпери.
Доколку придружното членство биде јасно определено како преоден чекор кон полноправното членство, тоа може да биде инструмент за забрзување на интеграцијата.
Но, доколку стане негова замена, тогаш Европа ризикува да создаде нова трајна категорија држави што ќе останат меѓу кандидатскиот статус и полноправното членство.
Токму затоа вториот нон-пејпер добива уште поголемо значење, бидејќи јасно нагласува дека крајната цел мора да остане полноправното членство, без создавање трајни поделби и различни класи на европски држави.
Тивкиот капитал на Македонија

Но, Македонија не треба да ја гледа Европа само како политичка цел. Таа треба да ја гледа и како партнерство засновано врз знаење, доверба и заеднички вредности.
Во 21 век силата на една држава не се мери само со нејзината територија, бројот на жители или природните ресурси.
Најголемата сила е човечкиот капитал.
Македонија има генерации луѓе кои се докажале низ Европа и светот.
Професори и научници.
Лекари и инженери.
Претприемачи и успешни бизнисмени.
Млади луѓе кои се образуваат на европски универзитети.
Дијаспора која со децении придонесува во европските економии, институции и општества.
Тоа е тивкиот капитал на Македонија.
Капитал што ретко се споменува во дипломатските документи, но кој може да биде најцврстиот мост меѓу Македонија и Европа.
Токму затоа, европската интеграција не треба да се сфати само како процес на исполнување политички критериуми, туку и како можност овој човечки потенцијал уште повеќе да придонесе за заедничката европска иднина.
Европа пред избор

На крајот, двата нон-пејпери се многу повеќе од два дипломатски документа.
Тие претставуваат две различни визии за иднината на Европа.
Едната гледа Европа на постепени нивоа на интеграција.
Другата гледа Европа на еднакви правила, еднакви критериуми и јасна перспектива за сите што ќе ги исполнат условите.
Во таа смисла, и најновата порака на германскиот канцелар Фридрих Мерц претставува важен политички сигнал.
Таа покажува дека дебатата за иднината на проширувањето повеќе не е само академска или дипломатска, туку станува едно од клучните геополитички прашања за самата Европска Унија.
Доколку Европската Унија сака да го зачува својот кредибилитет, секој нов модел на интеграција мора јасно да биде дефиниран како пат кон полноправно членство, а не како негова замена.
Во спротивно, ризикот од создавање Европа со повеќе категории на членство би можел дополнително да ја ослаби довербата кај земјите кандидати.
Изборот што денес стои пред Европа нема да биде важен само за Западниот Балкан.
Ќе биде пресуден и за самата Европска Унија.
Зашто Европа не се гради само со договори, институции и политики.
Европа се гради со доверба,а довербата се создава кога правилата важат еднакво за сите.
Македонија не треба да биде држава што бескрајно чека туѓи одлуки.
Таа треба да продолжи да ја докажува својата вредност преку реформи, знаење, институционална зрелост и своите луѓе.
Затоа што најсилниот мост меѓу Македонија и Европа нема да го изградат само политичарите.
Ќе го изградат оние што создаваат доверба.
Оние што носат знаење.
Оние што со својата работа покажуваат дека Македонија не е само кандидат за Европа.
Туку држава што може и заслужува да биде рамноправен дел од европското семејство.

