Пишува: Слободан ТОМИЌ

„Народите што ја разбираат својата историја можат да ја обликуваат својата иднина.“
Арнолд Тојнби

Историјата на Балканот никогаш не била само приказна за минатото.
Таа често била и инструмент на политиката, на дипломатијата и на влијанието.
Во регионот каде што империите се менувале, границите се поместувале, а народите живееле во различни државни рамки, прашањето за потеклото, идентитетот и припадноста секогаш имало поголема тежина отколку во многу други делови од Европа.
Токму затоа секое ново отворање на прашањето за државјанството врз основа на потекло не може да се гледа само како административна процедура.
Тоа е и политичко, историско и геополитичко прашање.
Пораката на грчката Амбасада во Скопје:
„Грција има потреба од вас. Зајакнете ја вашата врска со вашата татковина.“
предизвика внимание во македонската јавност и отвори низа прашања.
Грција започна кампања за информирање на лица кои сметаат дека имаат грчко потекло и кои би можеле да ги исполнат законските услови за стекнување грчко државјанство по основа на потекло.
Од правен аспект, секоја држава има право да ги регулира условите за стекнување државјанство.
Тоа е суверено право.
Државите низ светот имаат различни модели: некои се темелат на место на раѓање, други на семејно потекло, трети на историски и културни врски со дијаспората.
Но, Балканот има една специфика.
Тука државјанството никогаш не е само документ.
Често е и порака.
Порака за припадност, за историска врска и за политичка ориентација.
Затоа секој процес поврзан со потекло и државјанство во Македонија природно предизвикува поголемо внимание.
БУГАРСКИОТ МОДЕЛ И МАКЕДОНСКОТО ИСКУСТВО
Во изминатите години Македонија беше сведок на еден процес во кој бугарското државјанство стана една од најголемите општествени и политички теми.
Илјадници граѓани аплицираа за бугарски пасоши.
Причините беа различни.
За дел од луѓето тоа беше економска можност, полесен пристап до европскиот пазар на труд, можност за работа, студирање или движење низ Европската унија.
Но, паралелно со административниот процес се отвори и едно посериозно прашање:
Дали државјанството останува само лично право или може да стане инструмент за влијание врз историскиот наратив и идентитетот?
Токму тука се наоѓа суштината на балканскиот проблем.
Никој не може да го оспори правото на поединец да бара државјанство ако ги исполнува законските услови.
Но, кога државјанството се поврзува со чувствителни историски прашања, тогаш индивидуалната постапка добива и поширока општествена димензија.
Затоа денес, кога Грција упатува повик кон лица во Македонија кои сметаат дека имаат грчко потекло, се поставува ново прашање:
Дали Балканот влегува во нова фаза на „пасошка дипломатија“, каде што влијанието не се гради само преку територија и политика, туку и преку државјанства и историски врски?
ГРЧКИОТ ПРИСТАП: ПРАВНА ПОСТАПКА ИЛИ НОВА ГЕОПОЛИТИЧКА ПОРАКА?

Не треба автоматски да се изедначуваат политиките на Бугарија и Грција.
Секоја држава има сопствено законодавство, сопствена историја и сопствен пристап кон дијаспората.
Грција со децении има политики насочени кон луѓе со грчко потекло низ целиот свет.
Но, кога таквата политика се насочува кон соседна држава со сложена историска позадина, прашањата стануваат посензитивни.
Клучното прашање не е дали постои законска можност.
Клучното прашање е:
Како една држава ја користи таа можност?
Дали процесот е транспарентен, индивидуален и строго правен?
Или станува дел од поширока стратегија за создавање културно и политичко влијание?
Одговорот ќе го даде начинот на кој процесот ќе се спроведува.
ОД ЦИПРАС – ЗАЕВ ДО НОВАТА БАЛКАНСКА РЕАЛНОСТ
Договорите меѓу државите можат да ги регулираат политичките односи, но многу потешко можат да ги избришат историските прашања.
Доказ за тоа е и периодот по Договорот од Преспа меѓу Алексис Ципрас и Зоран Заев.
Тогаш беше испратена порака дека е затворено едно долго и тешко поглавје и дека започнува нова ера на соработка меѓу двете земји.
Договорот донесе нова реалност во меѓународните односи и отвори очекување дека историските спорови постепено ќе бидат заменети со европска соработка, економски проекти и доверба.
Но, пет години подоцна, се покажува дека политичките договори можат да ги уредат односите меѓу владите, но не можат автоматски да ги променат длабоките историски перцепции кај народите.
Историјата продолжува да живее преку:
образованието,
културата,
архивите,
јазикот,
историските толкувања,
прашањата за припадност.
Балканот повторно ја покажува старата лекција:
Границите можат да се променат со договори, но историските наративи се менуваат многу потешко.
ПАСОШКА ДИПЛОМАТИЈА НА БАЛКАНОТ: КОГА ИСТОРИЈАТА СЕ ПРЕТВОРА ВО ВЛИЈАНИЕ

Во современиот свет влијанието меѓу државите не се гради само со економска моќ, воена сила или територија.
Се гради и преку:
културата, образованието, јазикот, дијаспората и историските врски.
Државјанството во таков контекст може да биде само правен инструмент.
Но, може да биде и дел од поширока политика на поврзување со луѓе надвор од границите.
Токму затоа Балканот денес се соочува со нов вид натпревар.
Не натпревар за нови граници.
Туку натпревар за влијание.
Од бугарските пасоши до грчките повици за лица со можно потекло, повторно се поставува истото суштинско прашање:
Кој ја обликува приказната за минатото и кој има влијание врз иднината?
Секако, секој човек има право да донесува лични одлуки.
Никој не може да му го одземе правото на граѓанинот да бара подобра економска можност, подобра иднина или законска врска со друга држава.
Но, државите мора да бидат свесни дека во региони со нерешени историски прашања секој чекор носи и симболика.
ГРЦИЈА И БУГАРИЈА: РАЗЛИЧНИ ПОЛИТИКИ, НО ЕДНО ЧУВСТВИТЕЛНО ПРАШАЊЕ
Грција и Бугарија имаат различни историски позиции и различни државни политики.
Не може секој процес да се стави во ист контекст.
Но, искуството на Македонија покажува една важна работа:
Идентитетските прашања на Балканот никогаш не се само приватна работа.
Тие често стануваат дел од меѓународната политика.
Затоа секоја политика што се поврзува со потекло, историја и државјанство мора да се анализира со разум и внимателност.
Не со страв.
Не со омраза.
Туку со свест дека малите држави мора да ги разбираат процесите околу себе.
ЕВРОПА ПРЕД БАЛКАНСКИОТ ПРЕДИЗВИК

Европската унија се темели на принципите на слободно движење, индивидуални права и почитување на различностите.
Тоа се вредности што мора да се почитуваат.
Но, проширувањето кон Западниот Балкан покажува дека историските прашања сè уште имаат голема политичка сила.
Европа мора да разбере дека регионот не е само збир на административни процедури.
Тука сè уште постојат прашања на доверба, историска меморија и чувство на еднаквост.
Затоа европската интеграција не може да биде само исполнување на услови.
Таа мора да биде и процес на градење доверба,а доверба нема без еднакви правила за сите.
ЕВРОПСКИТЕ ВРЕДНОСТИ И БАЛКАНСКИТЕ ПАРАДОКСИ: КОЈ ГИ МЕРИ ИСТИТЕ АРШИНИ?
Европската унија со право инсистира на владеење на правото, независно судство, борба против корупцијата и функционални институции.
Тоа не се само услови за членство.
Тоа се темели врз кои се гради една модерна држава.
Но, токму тука се појавува едно пошироко прашање кое во Македонија често се поставува:
Дали европските принципи се применуваат еднакво кон сите држави и сите политики на Балканот?
Европската порака мора да биде јасна:
Ако индивидуалните права се неприкосновени, тогаш тие мора да важат за сите.
Но, исто така, ако историјата и идентитетот се чувствителни прашања, тогаш Европа мора да разбере дека во регионот секој политички потег може да има пошироки последици.
Прашањето за државјанствата не е само прашање за бројот на издадени пасоши.
Тоа е прашање за тоа како државите ја градат својата врска со луѓето надвор од своите граници.
И тука Европа има голема одговорност.
Да ги заштити индивидуалните права, но и да спречи историските спорови повторно да станат алатка за политичко влијание.
РОКАС: ЕВРОПА ЈА ОТВОРА ВРАТАТА, НО ДАЛИ ГИ ГЛЕДА СИТЕ ПРОЦЕСИ?

Пораката на евроамбасадорот Михалис Рокас дека Европската унија сака да ја види Македонија како полноправна членка е значајна.
Таа покажува дека европската перспектива останува жива.
Но, токму таа порака отвора и едно суштинско прашање:
Ако Европа бара исполнување на критериуми од Македонија, дали истите принципи ги гледа и во политиките на соседите?
Македонија мора да ги исполнува европските стандарди.
Мора да има независни институции.
Мора да има владеење на правото.
Мора да има ефикасна борба против корупцијата.
Но, европската политика мора исто така да биде политика на еднакви правила.
Граѓаните очекуваат Европа да биде не само оценувач на реформите, туку и гарант на принципите.
ФИЛИПЧЕ И ЕВРОПСКАТА ДЕБАТА: КОГА ЕВРОПСКИТЕ ТЕМИ СТАНУВААТ ВНАТРЕШНА ПОЛИТИЧКА БИТКА

На седницата на Националниот совет за евроинтеграции повторно се отвори старата политичка поделба околу европскиот пат.
Лидерот на опозицијата Венко Филипче упати остри критики кон власта, обвинувајќи ја за влијание врз правосудството и забавување на европските процеси.
Во демократско општество, улогата на опозицијата е да поставува прашања и да бара одговорност.
Но, европската интеграција не смее да биде само алатка за меѓупартиски пресметки.
Европските реформи бараат одговорност од сите.
И од власта.
И од опозицијата.
И од институциите.
Бидејќи проблемите во владеењето на правото не се создаваат преку ноќ, туку се резултат на долгогодишни слабости во системот.
Затоа најголемата опасност е европската агенда да стане предмет на дневна политика наместо национален интерес.
МАКЕДОНИЈА НЕ СМЕЕ ДА ЈА БАРА ИДНИНАТА ПРЕКУ ТУЃИ ПАСОШИ
Најсилниот одговор на секоја држава не е стравот од процесите околу неа.
Најсилниот одговор е сопствената успешност.
Кога граѓаните имаат:
економска перспектива,
правна сигурност,
доверба во институциите,
квалитетно образование,
можност за достоинствен живот,
тогаш второто државјанство не е спас, туку само дополнителна можност.
Една држава не го брани својот идентитет со изолација.
Го брани со успех.
Со знаење.
Со култура.
Со институции.
Со самодоверба.
Затоа најголемата задача на Македонија е да создаде држава во која младите ќе сакаат да ја градат својата иднина дома.
ИСТОРИЈАТА МОЖЕ ДА БИДЕ МОСТ, НО МОЖЕ ДА БИДЕ И ОРУЖЈЕ

Балканот има една стара лекција која повторно се потврдува:
Историјата сама по себе не создава конфликти.
Начинот на кој политиката ја користи историјата може да создаде поделби.
Минатото може да биде мост меѓу народите.
Може да биде основа за почитување, соработка и разбирање.
Но, може да биде и средство за политичко влијание ако се користи за создавање нови поделби, притисоци или натпревар за припадност.
Затоа прашањето за државјанствата мора да се гледа пошироко.
Не станува збор за тоа дали еден човек има право да бара државјанство ако ги исполнува законските услови.
Тоа е индивидуално право.
Станува збор за тоа како државите ги користат своите политики и каква порака испраќаат во регион каде што историските прашања сè уште се дел од политичката реалност.
Бидејќи во меѓународните односи влијанието не се создава само преку територии.
Се создава и преку идеи, култура, јазик, образование и врски со луѓето.
НОВАТА БИТКА НА БАЛКАНОТ НЕ Е ЗА ГРАНИЦИ, ТУКУ ЗА ВЛИЈАНИЕ
Денес Балканот не се соочува со опасност од ново прекројување на границите.
Но, се соочува со поинаков вид натпревар.
Натпревар за влијание.
За историска меморија.
За културна поврзаност.
За тоа кој ќе има поголема способност да ја претстави својата приказна пред идните генерации.
Токму затоа прашањата за потекло, дијаспора и државјанство стануваат дел од пошироката геополитичка слика.
Не затоа што секој поединец има политичка намера.
Туку затоа што државите знаат дека врските со луѓето надвор од нивните граници можат да бидат значаен ресурс.
ЕВРОПА НЕ МОЖЕ ДА БИДЕ САМО СУДИЈА, ТУКУ И ГАРАНТ НА ЕДНАКВИ ПРАВИЛА

Македонија има јасна обврска:
да ги спроведе реформите,
да го зајакне владеењето на правото,
да изгради независни институции.
Но, исто така, Европската унија има обврска да покаже дека нејзините вредности се универзални.
Ако Европа зборува за еднаквост, тогаш еднаквоста мора да се чувствува и во чувствителните прашања.
Ако Европа зборува за надминување на националните конфликти, тогаш мора да биде внимателна кога историските прашања повторно стануваат дел од политичките процеси.
Европската иднина на Балканот нема да зависи само од реформските табели и извештаите.
Ќе зависи и од довербата,а довербата се гради кога сите имаат чувство дека правилата се исти за сите.
МАКЕДОНИЈА МОРА ДА ОДГОВОРИ СО СИЛА НА ДРЖАВАТА, А НЕ СО СТРАВ

На секој процес околу неа, Македонија мора да одговори зрело.
Не со затворање.
Не со страв.
Туку со изградба.
Со силни институции.
Со економски развој.
Со образование кое создава самоуверени генерации.
Со култура која ја познава сопствената историја.
Бидејќи идентитетот на еден народ не се брани со административни мерки.
Се брани со тоа што државата е успешна, стабилна и почитувана.
Ниту еден пасош не може да ја замени силата на една функционална држава.
Ниту една политичка кампања не може да ја избрише историјата на народ кој има самодоверба.
РЕЗИМЕ: ПАСОШИТЕ НЕ ЈА ПИШУВААТ ИСТОРИЈАТА, НАРОДИТЕ ЈА ПИШУВААТ СО СВОИТЕ ДЕЛА
Прашањето за грчките повици кон лица со можно грчко потекло, како и искуството со бугарските државјанства, отвора поширока балканска тема:
Како во 21 век се создава влијание?
Одговорот е јасен:
Не само со сила.
Туку со политика, култура, економија и доверба.
Затоа најголемиот одговор на Македонија не е да се плаши од туѓите политики.
Најголемиот одговор е да создаде држава во која граѓаните ќе ја гледаат својата иднина.
Бидејќи државата што им дава надеж на своите граѓани е најсилната одбрана на својот идентитет,а Европа ќе биде успешна само ако покаже дека нејзините принципи важат еднакво за сите.
Зашто иднината на Балканот нема да ја одредат само договорите и пасошите.
Ќе ја одредат зрелоста на државите, мудроста на политиките и почитта кон вистината.



