За хуманизмот, Европа, Македонија, националниот идентитет, европските вредности, двојните стандарди, војните, вештачката интелигенција и иднината на човештвото
Разговараше и автор на интервјуто: Слободан ТОМИЌ
Во време кога Европа повторно се соочува со војни, политички поделби, кризи на вредностите, миграција, технолошки промени и сериозни прашања за својата иднина, разговорот за хуманизмот добива особена тежина.Од Охрид, градот на Свети Климент и Свети Наум, до современата Европа, нејзините институции и нејзините дилеми, овој разговор отвора прашања за човековото достоинство, слободата, вистината, националниот идентитет, културата, европската интеграција и одговорноста на интелектуалците.Соговорник е добитникот на World Award of Humanism 2026, човек чија професионална работа опфаќа анализа на конфликти, стратегии за нивно решавање и трансформација, како и големи културни проекти насочени кон помирување меѓу народите.
Неговите зборови од Охрид имаат особена тежина и за Македонија.Затоа што кога зборува за односот на Европската Унија кон кандидатите, за различните стандарди меѓу членките и земјите-кандидати, за националниот идентитет, јазикот, културата и историското наследство, тој отвора прашања кои за Македонија не се апстрактна европска теорија, туку длабоко реално политичко и цивилизациско искуство.
Во ова мега ексклузивно интервју, Бенедиктер зборува без дипломатски украси.
„ОВА ПРИЗНАНИЕ Е ВИСОКА ПОТВРДА НА МОЈАТА РАБОТА“
Слободан Томиќ: Господине Бенедиктер, пред сè, честитки за добивањето на World Award of Humanism 2026. Што значи за Вас лично и професионално ова престижно признание?
Бенедиктер:
Ви благодарам за честитките. Лично, за мене е голема чест и задоволство што ваков престижен круг на интелектуалци, научници и писатели, каков што е Охридската академија на хуманизмот, ми ја додели оваа награда.Од професионална гледна точка, наградата ја доживувам како високо признание за мојата работа, особено во областа на анализата на конфликти и во онаа специфична културна работа насочена кон надминување на тензиите и антипатиите меѓу народите и нациите.Во анализата на конфликтите, значаен дел од мојата работа беше насочен кон развивање стратегии за решавање и трансформација на конфликтите. Регионите во кои и за кои работев беа Балканот, Јужен Кавказ и Црноморскиот регион, со посебен фокус на Украина и Придњестровје.Подеднакво интересна, но со значително поголемо влијание, беше и културната работа. Имав можност да организирам изложби посветени на современата австриска и централноевропска историја, најчесто во рамките на билатерални или мултилатерални проекти насочени кон помирување и заемно разбирање меѓу поранешни непријателски народи.Бев главен куратор, куратор и менаџер на големи прекугранични изложби во кои австриски и чешки региони создаваа заедничка перспектива кон неодамнешното минато, затруено од разорните конфликти и пресметки од 1940-тите, нацистичката окупација на Бохемија од 1938 до 1945 година и протерувањето на милиони германскојазични жители во 1945/46 година.
Овие изложби од 2009 и 2013 година ги посетиле вкупно повеќе од 600.000 луѓе и претставуваат пресвртници во менталното и интелектуалното повторно обединување на овие делови од Централна Европа.
„ХУМАНИЗМОТ НЕ Е НИТУ ИДЕОЛОГИЈА НИТУ РЕЛИГИЈА, ТОЈ Е СТАВ КОН ЖИВОТОТ“
Слободан Томиќ:
Охридската академија на хуманизмот Ве одликува за Вашиот придонес кон современиот хуманизам. Што значи за Вас да се биде хуманист во свет обележан со војни, поделби и глобални кризи?
Бенедиктер:
За мене, да се биде хуманист значи интелектуално да се живее во координатен систем дефиниран од низа специфични способности, квалитети и доблести.Од моја перспектива, најважни се: образованието, познавањето на минатите настани, свеста за моделите на мислење од минатите епохи, љубопитноста, разумот, реализмот, емпатијата и скептицизмот кон апсолутното, како и кон догмите од каков било вид и правец.Хуманизмот не е ниту идеологија ниту религија; тој е став кон животот.Тој го определува начинот на размислување, начинот на кој го гледаме светот и, секако, начинот на кој дејствуваме.Повеќе хуманизам меѓу елитите во светот, но и меѓу општото население, природно е пожелно, бидејќи хуманизмот диктира и соодветен пристап кон конфликтите меѓу општествените групи, народите и нациите, како и кон видовите решенија што јас ги застапувам.
„ОХРИД Е НАЈМЛАДАТА, ДВАЕСЕТ И ПРВОВЕКОВНА ЕМАНАЦИЈА НА ДУХОВНИОТ ОХРИД“
Слободан Томиќ:
Охрид е град со огромно духовно и културно наследство, поврзан со Свети Климент и Свети Наум и со европската цивилизација. Какво е значењето за Вас да добиете едно вакво глобално признание токму во Охрид?
Бенедиктер:
Духовното и културното наследство на Охрид навистина е единствено.Книжевната школа основана од Свети Климент и Свети Наум ги постави темелите на балканско-словенскиот културен идентитет.Токму овде, пред 1.100 години, историјата на Балканот била насочена по пат кој ја задржал својата насока до денес.Свети Климент и Свети Наум им го дадоа на балканските Словени нивниот христијански идентитет, а истовремено му дадоа на христијанството на Балканот словенска суштина.Она што го создадоа тие и нивните ученици се покажа како толку трајно и отпорно што, иако Османлиите успеале да ја уништат балканско-словенската државност, не успеале да ја избришат специфичната културна ДНК на покорените народи.Слично, комунизмот како краткотраен агент на разорување не успеа да ја погоди или скрши суштината на христијанско-балканско-словенскиот идентитет.За мене лично, местата во кои се случиле настани од такво историско значење секогаш зрачат со посебна аура.
Тоа особено го чувствувам во Охрид, бидејќи овој град и денес останува место каде што луѓето размислуваат во големи димензии.Охридската академија на хуманизмот е најдобар доказ за тоа.Како што неодамна реков во мојот говор за прифаќање на наградата: Академијата „стои во линијата на традицијата“ на Свети Климент и Свети Наум и „е најмладата, 21-вековна еманација на духовниот Охрид“.
Да се прими награда за хуманизам во таков град е многу повозбудливо отколку тоа да се случеше во која било обична населба.
„КОГА ЕДНА ВРЕДНОСТ СЕ ПРЕТВОРА ВО АПСОЛУТ, СЕ ГУБИ РАМНОТЕЖАТА“
Слободан Томиќ:
Кои вредности сметате дека денес се најзагрозени, човековото достоинство, слободата, вистината, солидарноста или почитувањето на различностите?
Бенедиктер:
Во зависност од тоа каде гледаме во светот, поединечни вредности или дури повеќе од нив истовремено се под закана. Авганистан, Иран и Северна Кореја се екстремни примери. Таму повеќекратната закана кон вредностите е тажен дел од секојдневниот живот.Кога ќе го насочиме вниманието кон Европа, состојбата природно не е толку екстремна.
Сепак, постојат несакани развои, а и овде заканите се разликуваат од нација до нација.Наместо да се задржувам на примери и проценки, би сакал да укажам на еден фундаментален несакан развој.Во многу европски општества, во дебатата за вредностите се појави тенденција поединечни вредности да се толкуваат еднострано и да им се припишува апсолутно значење.Следниот чекор е од општеството да се бара, па дури и да се наметнува, прифаќање на таквите хипертрофирани вредности.Пренагласувањето на наводните права на малите и најмалите малцинства носи ризик од ограничување на слободата на говорот и изразувањето за сите оние кои одбиваат да ги следат теориите на различни активисти.Постојаната фрагментација на општествата на сè помали групи ја поткопува солидарноста,а прашањата поврзани со политиките на идентитетот го одвлекуваат вниманието од навистина централните прашања, како што се распределбената и меѓугенерациската правда.
„ЕВРОПСКИТЕ ВРЕДНОСТИ МОЖАТ ДА БИДАТ ПАРАВАН ЗА ВИСТИНСКИТЕ ПРИЧИНИ ПРОТИВ ПРОШИРУВАЊЕТО“
Слободан Томиќ:
Европската Унија често зборува за европски вредности. Како ги дефинирате тие вредности и дали сметате дека тие секогаш еднакво се применуваат кон сите народи и граѓани?Бенедиктер: Според член 2 од Договорот за Европската Унија, европските вредности се: човеково достоинство, слобода, демократија, еднаквост, владеење на правото и човекови права.Сите овие вредности мора да се почитуваат и да се заштитуваат. И тоа е апсолутно добро и исправно.Но, кога станува збор за нивната еднаква примена кон сите нации, мора да се забележи следното:Државите кои сè уште не се членки на Унијата имаат тенденција да бидат построго оценувани во однос на почитувањето на овие вредности кога станува збор за нивните перспективи за членство отколку државите кои веќе се членки.
Тоа можеби не е фер, но произлегува од една разбирлива логика.Дебатата за почитувањето и зачувувањето на вредностите може да служи како одличен параван за прикривање на вистинските причини поради кои одредени членки на ЕУ не сакаат понатамошно проширување.Оваа реченица, се разбира, има посебна тежина кога се чита од македонска перспектива.Во основа, сепак, би сакал да го истакнам следното:Токму поради преголемиот фокус врз овие вредности и преокупацијата со социополитичките и идентитетските прашања поврзани со нив, во изминатите две децении беше занемарено дефинирањето на значајни цели и стратегии за нивно постигнување.ЕУ и нејзините членки немаат индустриска политика која би можела да спречи Европа да заостанува зад САД и Кина.Немаат ниту соодветна одбранбена политика која би спречила Европа да биде воено слаба и зависна од САД.
Исто така, недостига миграциска политика способна ефикасно да ги заштити границите на Унијата и да обезбеди отстранување на нелегално влезените економски мигранти од територијата на ЕУ.И уште нешто:Во дефиницијата на европските вредности целосно се занемарени културното и духовното наследство на Европа и заедничките културни и интелектуални корени на нејзините народи.Самата суштина што ги поврзува овие нации низ нивниот долг заеднички развој е оставена без одговор.Каков духовен и интелектуален банкрот.
„НАЦИОНАЛНИОТ ИДЕНТИТЕТ НЕ Е ПРЕЧКА ЗА ЕВРОПА“
Слободан Томиќ:
Можат ли европската интеграција и универзалните хуманистички принципи да коегзистираат со заштитата на националниот идентитет, јазикот, културата и историското наследство?
Бенедиктер:
Во политичкиот спектар обликуван од интернационалистички идеи, како и во европските институции, постојат моќни сили кои на националниот идентитет гледаат како на пречка за европската интеграција.Во рамките на таквиот светоглед, нациите, особено националните држави, треба да се стопат во европска супердржава.Сметам дека тој концепт е погрешен, историски неосвестен и, згора на тоа, многу веројатно е да постигне токму спротивен ефект.Навистина фасцинантното во Европа е различноста на нејзините култури и нации.Таа различност е, всушност, силата на Европа, која може дури и да даде дополнителен импулс на политичката и економската интеграција.Почитувањето и вреднувањето на културната различност се позитивен поттик и цврста основа за длабока и доверлива соработка.За Македонија, ова прашање е од особена тежина, затоа што националниот идентитет, јазикот, културата и историското наследство не се само политички категории.Тие се дел од живото паметење на еден народ.
Токму затоа, европската интеграција не би смеела да биде сфатена како услов за откажување од сопствениот идентитет, туку како можност различните европски идентитети да соработуваат без да бидат избришани.
„ИНТЕЛЕКТУАЛЦИТЕ ИМААТ МОРАЛНА ОДГОВОРНОСТ ДА ЗБОРУВААТ ПРОТИВ НЕПРАВДАТА“
Слободан Томиќ:
Како интелектуалец и добитник на World Award of Humanism, дали сметате дека академиците и јавните личности имаат морална одговорност отворено да зборуваат против неправдата?
Бенедиктер:
Да, апсолутно.Таа морална одговорност постои.
„ВЕШТАЧКАТА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА МОЖЕ ДА ГО НАПРАВИ ЧОВЕШТВОТО ПОМАЛКУ ПАМЕТНО“
Во својот говор во Охрид, Бенедиктер отвора и едно од најважните прашања на нашето време, односот меѓу човекот и технологијата.Човештвото денес располага со способности какви што немала ниту една претходна генерација.Може да го раздели атомот, да го менува генетскиот код и да создава технологии со огромна моќ.Но, токму тука се појавува и опасноста.
Бенедиктер предупредува на неконтролирани алгоритми кои би можеле да носат автономни одлуки поврзани со животот и смртта, па дури и со нуклеарни удари.Но тој ја гледа и секојдневната опасност.
Вештачката интелигенција денес може за секунди да создава училишни есеи, новинарски текстови, блогови, политички говори и академски трудови.Според него, таа има потенцијал да стане првата иновација која нема човештвото како целина да го направи попаметно, како печатницата или интернетот, туку помалку способно да пишува и размислува.
Тоа не е само технолошко предупредување.Тоа е предупредување за иднината на човековиот ум.
„ВОЈНАТА, ЕВРОПА И ЧОВЕЧКИОТ ДЕСТРУКТИВЕН ПОТЕНЦИЈАЛ“
Во својот говор, Бенедиктер зборува и за Украина, војната, глобалните сили, слободата и човековото достоинство.Тој ја проширува сликата кон Авганистан, Кина, Иран, Северна Кореја и Русија, предупредувајќи дека слободата и човековото достоинство во различни делови од светот се соочуваат со сериозни закани.Зборува и за концентрацијата на богатството, глобалниот капитал, слабеењето на европската економска и иновативна моќ и за политичките слабости на Европа.
Неговата критика кон современата Европа е директна: според него, Европската Унија од светилник на надежта станала помал играч на глобалната шаховска табла.Тој предупредува и на поделбите во европските општества и на нерешените прашања поврзани со миграцијата.
„НЕМА ПРИЧИНА ДА БИДЕМЕ ОБЕСХРАБРЕНИ“
Слободан Томиќ:
Конечно, ако можете да испратите една порака до младите во Европа и во светот, која е најважната лекција што би сакале да ја запомнат?
Бенедиктер:
Европа, светот и нивните држави можат да бидат причина за загриженост, од климатските промени и никогаш целосно забранетата опасност од нуклеарна војна, до заканите и несаканите развои за кои веќе зборувавме.Но, да не дозволиме тие опасности да нè обесхрабрат.Како вид, луѓето покрај своите деструктивни способности поседуваат уште поголем потенцијал.Тоа е креативниот импулс што ни е даден, креативната и конструктивната суштина која досега секогаш успевала да го задржи приматот.
Нека секој човек кој е во можност да придонесе стори сè што може за така да остане и во иднина.
ОХРИД КАКО ДОКАЗ ДЕКА СВЕТЛИНАТА ПОБЕДУВА
Во својот говор по повод добивањето на World Award of Humanism 2026, Бенедиктер ја гради можеби најсилната порака на целото негово обраќање.Тој се повикува на Гете и на ликот на Мефистофел како симбол на деструктивните сили во човекот и историјата.
Од „Фауст“ ја издвојува мислата:„Ein Teil von jener Kraft, die stets das Böse will und stets das Gute schafft.“
„Дел од онаа сила која секогаш го сака злото, а секогаш го создава доброто.“
И токму тука ја наоѓа надежта.Охрид, според него, е историски доказ.Кога Свети Климент, Свети Наум и нивните ученици ја создавале својата книжевна и духовна школа, времето не било мирно.
Додека учените монаси преведувале, пишувале и твореле со посветеност, војните пустошеле цели региони,а сепак се раѓале големи дела.
Одново и одново, историјата покажува дека создавањето и уништувањето можат да постојат истовремено.Но, според Бенедиктер, на крајот вагата се наклонува кон креативниот импулс.
„СВЕТЛИНАТА, КРЕАТИВНАТА СИЛА НА ЧОВЕШТВОТО, ПОБЕДУВА“
Бенедиктер во својот говор повторно се враќа на Охрид.Го гледа денешниот Охрид како доказ дека светлината може да ја надживее разорната сила на историјата.Градот на Свети Климент и Свети Наум преживеал векови на војни, политички промени, империи и идеологии.И денес постои во независна македонска држава.Токму затоа неговата порака од Охрид има една едноставна, но длабока суштина:Заканите постојат. Мефистофел е во заседа. Но, во овој момент, светлината преовладува.
ЛЕОПОЛД ФОРСТНЕР, КОГА ВО ВРЕМЕ НА ВОЈНА СЕ РАЃА УБАВИНАТА
Во својот говор Бенедиктер раскажува и една речиси заборавена приказна од австриската и балканската историја.Во 1917 година, во текот на Првата светска војна, австрискиот сецесионистички уметник Леополд Форстнер пристигнува на Балканот.Додека Европа се наоѓа во ужасна војна, тој патува, црта, фотографира и собира материјали за културата на балканските народи.Создава портрети, народни типови, традиционални носии, цркви и џамии, градски пејзажи и предели.Зачувани се речиси сто големи цртежи и околу педесет фотографии.Покрај тоа, Форстнер набавил околу 2.000 предмети за австриските музеи, од текстил до оружје, кои сведочеле за високото ниво на техничките, занаетчиските и уметничките способности на народната култура на регионот.
За Бенедиктер, оваа приказна е прекрасна парабола:Дури и во време на најголема деструктивност, истовремено постои простор за креативното и убавото.Но доброто, предупредува тој, не победува автоматски.
Доброто може да триумфира само ако креативните сили направат сè што е во нивна моќ за да го потиснат уништувањето.
„ОХРИДСКАТА АКАДЕМИЈА НА ХУМАНИЗМОТ Е ИМПЕРАТИВ НА НАШЕТО ВРЕМЕ“
На крајот од своето обраќање, Бенедиктер изразува длабока почит и благодарност кон сите оние кои ја создале и ја одржуваат Охридската академија на хуманизмот.Тој ја прифаќа наградата со радост и смиреност.Но неговата порака оди многу подалеку од личното признание.Таа е порака за човештвото.За интелектуалците.За културата.За Европа.За Македонија.И за иднината.Охрид, во неговото читање на историјата, не е само град на минатото.Охрид е доказ дека една цивилизациска светлина може да преживее векови на темнина.Од Свети Климент и Свети Наум, преку книжевноста, образованието и духовноста, до современата Охридска академија на хуманизмот, се продолжува една иста нишка:човекот да создава наместо да уништува; да просветлува наместо да затемнува; да поврзува наместо да разделува.И токму затоа, од Охрид, Бенедиктер испраќа порака која звучи како повик:Не дозволувајте темнината да ве убеди дека светлината исчезнала.Зашто историјата на Охрид сведочи за спротивното.Светлината останува.
Разговараше и автор на интервјуто: Слободан ТОМИЌ

