Колумна на Слободан ТОМИЌ – Не го чекајте Годо — Резонирајте како Робин О’Нил

Македонија

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Слободан ТОМИЌ

Кога би размислувале како Робин О’Нил, некои бивши и сегашни политичари одамна би престанале да го чекаат Годо
„Кога како Робин би резонирале некои бивши и сегашни политичари, не би го чекале Годо.“

Оваа реченица на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, упатена по ексклузивното интервју со британскиот дипломат Робин О’Нил, можеби најпрецизно ја погодува суштината на неговото историско сведоштво.

Зашто интервјуто не е само разговор со дипломат од едно минато време.
Тоа е разговор со човек кој бил внатре во историјата.
Човек кој во 1992 година бил испратен во Македонија во момент кога државата штотуку ја бранеше својата независност, своето име и своето место во меѓународниот поредок.

И по повеќе од три децении, неговите зборови звучат како да се упатени и кон денешницата.

ГОДО НЕ ДОАЃА

Семјуел Бекет во „Чекајќи го Годо“ создава свет во кој двајца луѓе чекаат некој што треба да дојде.
Но тој не доаѓа.
Доаѓа само порака дека ќе дојде утре.
И повторно се чека.

Токму затоа „Годо“ стана симбол на бескрајното очекување, надежта дека некој друг ќе пристигне и ќе го реши она што ние не сме го решиле,а кога претседателката Сиљановска-Давкова напиша:
„Кога како Робин би резонирале некои бивши и сегашни политичари, не би го чекале Годо“,
таа, можеби и без намера, ја отвори најголемата тема од целото интервју.
Дали македонската политика предолго го чекаше Годо?
Го чекавме Брисел.
Го чекавме Вашингтон.
Ја чекавме Атина.
Ја чекавме Софија.
Го чекавме следниот посредник.
Следниот самит.
Следниот договор.
Следната историска шанса,а во меѓувреме, историјата минуваше.

ЧОВЕКОТ КОЈ БИЛ ВО СРЕДИНАТА НА СПОРОТ

Робин О’Нил не зборува од учебник.
Тој зборува од сопствено дипломатско искуство.
Во јули 1992 година, кога Обединетото Кралство претседавало со Европската заедница, тој бил секретар на конференцијата на земјите членки посветена на заедничката политика кон Република Македонија.
Потоа британскиот министер за надворешни работи го назначил за претставник на претседателството за Македонија.
Во Скопје дошол во септември 1992 година.
И тогаш, како што самиот вели, разбрал дека прашањето не е само спор околу едно име.
Тоа е прашање на историја, идентитет и национални чувства.

КИРО ГЛИГОРОВ, „ГЛАВНИОТ ЛИДЕР НА НОВАТА РЕПУБЛИКА“

Кога зборува за Киро Глигоров, О’Нил не користи дипломатски празни формулации.
Тој вели:
„Имам многу високо мислење за претседателот Глигоров.“
И додава дека Глигоров бил:
„главниот лидер на новата Република Македонија“,
кој постојано работел за да избегне конфликт со соседите, со надворешните земји и со етничките групи во државата.
О’Нил се сеќава и на нешто што не може да се најде во официјалните дипломатски документи.
На крајот од неговата мисија, Глигоров ја поканил неговата сопруга во Македонија.
Следното утро, во Скопје, претседателот им се придружил на појадок.
„Тоа беше гест на голема добрина и нешто за што секогаш ќе му бидам благодарен.“

Во овие зборови има нешто повеќе од дипломатско сеќавање.
Има човечко сведоштво.

„РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, СКОПЈЕ“

А потоа доаѓаме до една од најважните точки во целото интервју.
Формулата:
„Република Македонија, Скопје.“
О’Нил потврдува дека идејата дошла од македонската страна како обид да се најде компромис со Грција, но да остане зборот Македонија.
И тогаш доаѓа реченицата што заслужува да се прочита повторно:

„Јас сметав дека тоа беше, во суштина, најдобро решение.“

Не зборува денешен политичар.
Не зборува партиски аналитичар.
Зборува британски дипломат кој бил директно вклучен во процесот.
И кога го прашав дали Европа можела да покаже поголема политичка храброст, неговиот одговор беше само:
„Да.“
Една буква.
Еден збор.
Но зад тој збор стои цела една пропуштена историја.

„НЕ БЕВ ВИСТИНСКИ МЕДИЈАТОР“

Можеби најтешкото сведоштво во интервјуто доаѓа кога О’Нил зборува за сопствениот мандат.
„Најголемата тешкотија беше што јас всушност не бев вистински медијатор.“
Зошто?
Затоа што, како што самиот кажува:
„Немав овластување да убедам ниту една страна да ја смени својата позиција.“,а потоа следува реченицата која ја отвора завесата:

„Моите инструкции беа да ја натерам Република Македонија да го смени името.“

Ова не е мала историска забелешка.
Ова е сведоштво за рамнотежата на силите во која се воделе преговорите.
О’Нил не ја крие реалноста.

Тој признава дека Грција сметала дека неговата задача е да дојде во Скопје и да ѝ каже на Македонија:
мора да го смените името.

И тука повторно се враќаме на прашањето:
Каде беше вистинското преговарање?

ГРЧКАТА ПОЛИТИКА И ПРОПУШТЕНАТА МОЖНОСТ

О’Нил не ја поедноставува грчката политика.
Тој вели дека политичката волја недостигала.
И објаснува:
„Тоа во суштина беше прашање на внатрешната политичка ситуација во Грција и несогласувањата меѓу политичките партии.“
Но оди и подалеку.
Вели дека имало луѓе во Грција кои би сакале Република Македонија:
„да исчезне и да биде апсорбирана во Србија.“
Тоа е една од најтешките реченици во целото интервју.
Но токму затоа што е тешка, мора да биде кажана.
Не за да се отвораат нови омрази.
Туку за да се разбере каква била политичката атмосфера во која се раѓала независната македонска држава.

FYROM — „НЕ БЕШЕ ДОБРО ИМЕ“

О’Нил има јасен став и за привремената референца FYROM.
„Не мислам дека FYROM беше добро име.“
Зошто?
Затоа што, според него, создавал впечаток дека Република Македонија е на некој начин помалку независна отколку што навистина била.
И потоа:
„Тоа е нација по сопствени заслуги и треба да биде прифатена како целосно независна нација по сопствени заслуги.“

Ова е можеби една од најсилните реченици во интервјуто за државноста.

ПРЕСПА — КОМПРОМИСОТ И НЕГОВАТА ЦЕНА

О’Нил не бега ни од Преспанскиот договор.
Тој признава дека договорот овозможил влез на Македонија во НАТО.
И вели:
„Во меѓународните односи понекогаш мора да се прават компромиси.“
Но истовремено признава дека разбира зошто договорот не е прифатлив за дел од македонското општество.
Тоа е важна разлика.
Да се разбере компромисот не значи да се негира болката на оние што сметаат дека цената била превисока,а токму затоа неговото сведоштво не е црно-бело.
Тоа е дипломатско.
И човечко.

БУГАРИЈА — ИСТАТА ИСТОРИЈА?

Тука интервјуто од минатото директно влегува во сегашноста.
О’Нил вели:
„Жалам што на некој начин се повторува позицијата што Грција ја имаше пред 35 години.“
И бара Европската комисија сериозно и научно да испита дали проблемот со Бугарија е реален.
На прашањето дали има потреба од промена на Уставот, неговиот одговор е:
„Не верувам дека има.“
А за продолжувањето на европските преговори:
„Да. Верувам дека преговорите треба да продолжат.“
И оди уште подалеку:
Европската комисија и земјите членки, според него, треба да извршат притисок врз Бугарија заради стабилноста и економскиот напредок на Јужниот Балкан.

„СЕГА ЖИВЕЕМЕ ВО XXI ВЕК“

Една од најкратките, но најсилни пораки доаѓа кога го прашав дали историјата повторно се користи како инструмент на политички притисок.
Одговорот е:
„Да.“
А потоа:
„Сега живееме во XXI век.“
Ова можеби треба да биде една од главните пораки на целото интервју.
Не затоа што историјата треба да се заборави.
Туку затоа што историјата треба да се разбере , а не бесконечно да се користи како оружје.

ЕВРОПА И ОПАСНОСТА ДА ГО ИЗГУБИ КРЕДИБИЛИТЕТОТ

О’Нил не ја поштедува ниту Европската унија.
На прашањето дали ЕУ ризикува да ја изгуби кредибилноста на Западен Балкан, одговорот е:
„Да, мислам дека ризикува.“
И објаснува дека Унијата треба да работи за постигнување на својата цел, наместо да следи политички интереси на одделни членки.
Неговиот совет до Македонија е едноставен:
„Да биде трпелива.“
Но трпението кај О’Нил не значи пасивност.
Напротив.
Тој бара Македонија постојано да им нагласува на членките и на Европската комисија колку е важно да биде примена во Европската унија.
Значи:
трпение — да.
чекање со скрстени раце — не.
И тука повторно се враќаме на Годо.

МАКЕДОНИЈА ПО 35 ГОДИНИ

О’Нил не ја гледа Македонија како пропадната приказна.
Напротив.
Вели дека Македонија ја консолидирала својата независност, ја организирала економијата и воспоставила добри внатрешни односи меѓу различните заедници.
Но зборува и за корупцијата и проблемите во политичкиот живот.
И покрај тоа, неговата завршна оценка е охрабрувачка:
„И покрај тешкотиите, верувам дека Република Македонија постигна реален напредок во изминатите 35 години и има иднина и можност.“
Има иднина.
Има можност.
Тоа го кажува човек кој Македонија ја видел во нејзините најтешки почетоци.

И НА КРАЈОТ, МАКЕДОНИЈА КАКО ЧОВЕЧКА ПРИКАЗНА

Можеби најубавиот дел од интервјуто не е политичкиот.
Туку човечкиот.
О’Нил вели дека е горд што му било дозволено да се обиде да го реши спорот.
Вели дека е благодарен за топлото добредојде од Владата и народот на Македонија.
И Македонија ја опишува со зборови:
„Прекрасна и фасцинантна земја.“
Тоа е Македонија што останала во неговото сеќавање.
Не само како дипломатски предмет.
Туку како земја.
Како луѓе.
Како спомени.

НЕ ГО ЧЕКАЈТЕ ГО ГОДО

И сега, по целото интервју, реченицата на претседателката Сиљановска-Давкова добива уште поголема тежина:
„Кога како Робин би резонирале некои бивши и сегашни политичари, не би го чекале Годо.“
Зашто О’Нил ни покажа што значи да се разговара дури и кога страните се далеку една од друга.
Да се бара решение и кога решението изгледа невозможно.
Да се прифати дека компромисот постои.
Но и дека секој компромис има цена.
Да се има политичка храброст.
Да се биде трпелив.
Но да не се биде пасивен.
И можеби токму тоа е лекцијата за македонските политичари , и за оние од вчера и за оние од денес:
не ја оставајте историјата да ја води политиката наместо вас.
Не чекајте некој друг да дојде.
Не чекајте следниот посредник.
Не чекајте следниот самит.
Не чекајте „подобри времиња“.
Не чекајте Годо.
Зашто Годо, како што знаеме од Бекет, може никогаш да не дојде,а државата не смее да стои во место додека чека.
Македонија има право на компромис.
Има право на европска иднина.
Има право на свои ставови.
Има право да ги брани своите интереси.
Но има и обврска да размислува како држава.
Да разговара.
Да преговара.
Да одлучува.
Да презема одговорност.

Робин О’Нил не ни даде готов одговор за иднината.
Ни даде нешто можеби повредно:
сведоштво дека историјата секогаш им остава простор на оние што имаат храброст да го препознаат.
И затоа неговото интервју не треба да остане само телевизиска емисија.

Тоа е документ на едно време.
Сведоштво од човек кој бил таму кога Македонија ги правела првите чекори.
И можеби најважното прашање што останува по ова интервју не е:
„Кога ќе дојде Годо?“
Туку:
„Кога конечно ќе престанеме да го чекаме?“
Зашто државите што ја чекаат својата иднина од други, ја губат,а државите што имаат храброст да ја создаваат, ја пишуваат.
Не го чекајте Годо.
Резонирајте. Размислувајте. Преговарајте. Одлучувајте.
И дејствувајте како држава.
Како што резонира Робин О’Нил.

Please follow and like us: