Колумна на Слободан ТОМИЌ – Месечината што ја гледав како дете. Од една десетгодишна возбуда во 1969 година, до каменот од Месечината што го допрев во Вашингтон

Македонија Свет Технологија

Пишува: Слободан ТОМИЌ


Слободан ТОМИЌ

Има слики што човек никогаш не ги заборава.
Не затоа што се најубави.
Туку затоа што во нив е заробен целиот еден живот.

За мене, една од тие слики е Месечината.
Ја гледав како десетгодишно дете.

Денес, кога сум на 67 години, сè уште можам да ја затворам книгата на времето и да ја видам истата таа слика.
1969 година.

Јас имам десет години.
Ученик сум во четврто одделение.
Со татко ми, со моите браќа и сестри, будни ја следиме мисијата „Аполо 11“.
Тогашната телевизија беше нешто посебно. Во поранешна Југославија милиони луѓе гледаа ист екран и чекаа ист историски миг.

Коментаторите зборуваа, сликата од далечната Америка пристигнуваше во нашите домови, а ние, децата, гледавме во телевизорот како да гледаме во прозорец што води кон некој друг свет.
И навистина беше друг свет.
Зашто човекот требаше да стапне на Месечината.
На местото што со илјадници години го гледавме само од Земјата.
Таа ноќ не знаев ништо за големата политика.
Не знаев што значи Студена војна.
Не знаев што значи геополитика.
Не знаев дека зад таа мисија стои огромно натпреварување меѓу Соединетите Американски Држави и Советскиот Сојуз.
Јас знаев само едно:
Човек ќе оди на Месечината.
И тоа за едно десетгодишно дете беше доволно за да се роди чудо.
Татко ми ја препозна таа моја љубопитност.
„Пиши им“, ми рече.
„Кому?“
„На Американците.

На амбасадата. На космонаутите.“
И јас напишав писмо.
Како ученик во четврто одделение, со детска рака и со детски речник, се обидов да се обратам до луѓето кои во тој момент за мене беа нешто повеќе од луѓе.
Тие беа луѓе кои одеа кон Месечината.
Не се сеќавам денес на секој збор од тоа писмо.
Но ја паметам емоцијата.
Сакав да им кажам дека ги следам.
Сакав да им кажам дека сум возбуден.
Сакав да знам што има таму.

Сакав да знам што чувствува човек кога за првпат ќе стапне на друго небесно тело.
Писмото остана некаде во мојот живот.
Како што понекогаш остануваат и најголемите соништа од детството, затворени во некоја фиока на времето.
Животот продолжи.
Детето порасна.
Станав новинар.
Почнав да патувам.
Почнав да разговарам со политичари, дипломати, амбасадори, државници и луѓе од различни краишта на светот.
И тогаш животот ми приреди една неверојатна коинциденција.

ВАШИНГТОН

Години подоцна се најдов во Вашингтон, следејќи ги американските претседателски избори меѓу Бил Клинтон и Боб Дол.
Америка повторно беше пред мене.
Но овојпат не преку телевизискиот екран.
Овојпат јас бев таму.
И, речиси како некоја невидлива рака повторно да ме враќаше кон детството, добив можност да го посетам Националниот музеј за воздухопловство и вселената.
Таму беше „Аполо 11“.
Не како слика.
Не како телевизиски пренос.
Туку како историски предмет пред моите очи.
Командниот модул „Columbia“.
Вселенското летало со кое Армстронг, Олдрин и Колинс се вратија на Земјата.
Официјалните записи на НАСА потврдуваат дека екипажот на „Аполо 11“ бил:
Нил Армстронг, командант,
Баз Олдрин – пилот на лунарниот модул,
Мајкл Колинс – пилот на командниот модул.
Стоев пред „Columbia“.
И во тој миг повторно имав десет години.
Го гледав татко ми.
Ги гледав браќата и сестрите.
Го гледав телевизорот.
Ја гледав Месечината.
И одеднаш сфатив дека времето понекогаш прави неверојатни кругови.
Она што како дете го гледав преку стаклото на телевизорот, сега стоеше пред мене.
И некаде во мене повторно се појави она старо прашање:
„Како човекот стигна дотаму?“
Но имаше уште нешто.
Дојдов во допир и со месечев камен, нешто што за мене не беше само парче материја.
Тоа беше допир со историјата.
Со нешто што човекот го донел од друг свет.
Денес, кога ќе се навратам на тој момент, не знам дали тогаш повеќе го допирав каменот или каменот го допираше моето детство.

МИСТЕРИЈАТА ШТО ОСТАНУВА

По повеќе од половина век, приказната за „Аполо 11“ повторно предизвикува огромен интерес.
И тука сакам да бидам особено внимателен.
Зашто новинарот не смее да ја замени вистината со сензација.
Со години кружи приказната дека славниот режисер Стенли Кјубрик, авторот на „2001: Одисеја во вселената“, пред смртта признал дека слетувањето на Месечината било снимено во филмско студио.
Постои видео.
Постои и човек кој личи на Кјубрик.
Но тоа не е Кјубрик.

Станува збор за актер.
Проверените факти покажуваат дека приказната е измама, а самиот Кјубрик починал во март 1999 година.

Затоа не можам, како новинар, да ја ставам таа приказна во книга како вистина.
Но можам да поставам едно друго прашање.
Што навистина значеше „Аполо 11“ во времето во кое се случи?

Зашто тоа не беше само научен подвиг.
Беше и огромно политичко натпреварување.
Америка и Советскиот Сојуз се натпреваруваа кој ќе биде прв.
Кој ќе има посилна технологија.
Кој ќе има поголем престиж.
Кој ќе покаже дека неговиот систем е посилен.
Месечината стана симбол на таа битка.
И Америка стигна прва.
На 20 јули 1969 година, Армстронг и Олдрин стапнаа на површината, додека Колинс остана во орбитата во командниот модул. Мисијата на Земјата врати и повеќе од 20 килограми месечев материјал.
Тоа е историја,а историјата не треба да се фалсификува за да биде интересна.
Таа е доволно голема и без измислици.

ТИТО И „АПОЛО 11“

Но во оваа светска приказна има и еден наш, југословенски дел.
И тој за мене е особено интересен.
Екипажот на „Аполо 11“ дојде во Белград во октомври 1969 година.
Нил Армстронг, Баз Олдрин и Мајкл Колинс ја посетија Југославија во рамките на својата светска турнеја.
Југославија била единствената комунистичка држава на нивната маршрута.
Тито ги прими.
И тоа не беше случајност.
Југославија во Студената војна имаше специфична позиција.
Не беше дел од Советскиот блок.
Не беше ниту западна држава.
Тито се обидуваше да ја води Југославија меѓу големите сили.
А потоа дојде уште еден неверојатен момент.
На 24 април 1970 година, американскиот претседател Ричард Никсон му подарил на Тито предмет со југословенското знаме што било носено на Месечината, заедно со фрагмент од месечевата површина донесен со првата мисија што слетала на Месечината.
Денес тој подарок е изложен во Музејот на Југославија во Белград.
Тоа е факт ,а околу него со децении се создаваат различни приказни.
Се раскажува дека Југославија имала тајна вселенска програма, дека Тито им помагал на Американците, дека Америка ја презела југословенската технологија и дека со тоа биле поврзани и големи финансиски договори.
Некои од тие приказни се фасцинантни.
Но фасцинантно не значи и докажано.
И затоа, како новинар, ќе направам разлика.
Она што е документ — ќе го оставам како документ.

Она што е сведоштво, ќе го оставам како сведоштво.
Она што е легенда, ќе го наречам легенда.
Зашто вистината не се брани со измислица.

ШТО Е МУДРОСТА НА ЕДЕН ДРЖАВНИК?

Тука доаѓам до нешто што за мене е можеби поважно и од „Аполо 11“.
До мудроста.
Јас сум го критикувал Тито.
И денес го критикувам за многу неправди и политики од неговото време.
Но историјата мора да се гледа од дистанца.
Тито имал свои големи грешки.
Но имал и политичка способност.
Успеал една сложена држава и нејзините народи да ги одржува на еден простор и да изгради позиција на Југославија која во своето време имала значајна тежина меѓу големите сили.

Тоа не значи дека треба да го идеализираме.
Не значи дека треба да ги заборавиме неправдите.
Но значи дека треба да разбереме што значи државничка мудрост.
Политичарот не смее да дојде на власт за да ги лекува сопствените комплекси.
Не смее да дојде за да ги задоволува сопствените фрустрации.
Не смее да ја претвори државата во свој личен експеримент.

Зашто зад секоја одлука стојат милиони човечки животи.
Политичарот може да си замине.
Државата останува.
Политичарот може да заборави.
Народот плаќа.
И затоа за мене државникот не е оној што најгласно зборува.
Државник е оној што знае што ќе остане зад него кога ќе замине.

БОГ, НАУКАТА И ЧОВЕКОВАТА ПОТРЕБА ДА ГО РАЗБЕРЕ СВЕТОТ

А после политиката, науката и Месечината, повторно доаѓам до она што за мене е најголемото прашање.
Кој го создал сето ова?
Јас имам свој одговор.
Јас верувам во Бога.
Верувам во Создателот.
Верувам во Господ Исус Христос.
Тоа е мојата лична вера.
Не сакам никому да му ја наметнувам.
Не сакам човек што мисли поинаку да го осудувам.
Секој човек има право на своето верување.
Но јас имам право и на мојата вера.
И таа вера ме следи и кога гледам кон најдалечните граници на Вселената.
Колку повеќе човекот открива, толку повеќе сфаќа колку многу не знае.

Науката бара одговор на прашањето како.
Верата поставува и прашање зошто.
Можеби човекот цел живот живее меѓу тие две прашања.

ЦЕРН И „БОЖЈАТА ЧЕСТИЦА“

Често слушаме за таканаречената „божја честичка“.
Така популарно е наречен Хигсовиот бозон.
Но тука морам да направам една важна исправка и за себе.
Научно, Хигсовиот бозон не е доказ дека Бог постои.
Во 2012 година експериментите ATLAS и CMS во ЦЕРН открија честичка конзистентна со долго бараниот Хигсов бозон, а откритието го потврди постоењето на Хигсовото поле и механизмот преку кој елементарните честички добиваат маса.
Тоа е големо научно откритие.
Но науката не може со еден експеримент да ја докаже или побие мојата вера.
За мене, напротив, сознанието дека Вселената е толку сложена само го продлабочува прашањето за нејзиниот Создател.
Јас не барам од науката да ми го докаже Бога.
Јас во науката гледам човечка потрага по вистината.
А во верата гледам потрага по смислата.

ЧАРЛС ДАРВИН И ПРИКАЗНАТА ЗА НЕГОВАТА СМРТНА ПОСТЕЛА

Во мојата новинарска работа често сум го споменувал и Чарлс Дарвин.
И тука, повторно, сакам да бидам чесен.
Со години кружи приказната дека Дарвин пред смртта се откажал од еволуционата теорија, се покајал и се свртел кон Христос.
Приказната најчесто се поврзува со Лејди Хоуп.
Но историските сведоштва не ја потврдуваат.
Напротив, Дарвиновите деца ја отфрлиле приказната. Неговиот син Френсис јавно ја нарекол невистинита, а неговата ќерка Хенриета, која била присутна во последните денови на татко ѝ, тврдела дека приказната е измислена.
Затоа нема да напишам дека Дарвин се покајал на смртна постела како да е тоа историски докажан факт.
Не би било чесно.
Но ќе кажам нешто што го сметам за многу поважно:
Верата не треба да се брани со лага.
Ако веруваме во Бога, тогаш треба да имаме доволно храброст да ја сакаме вистината.
И кога таа вистина не ни одговара.
И кога руши некоја наша омилена приказна.
И кога нè тера повторно да размислиме.

ЕДЕН РАЗГОВОР СО МАРК ДИКИНСОН

Во мојата новинарска кариера имав можност да разговарам со бројни дипломати и политички личности.
Меѓу нив беше и британскиот дипломат Марк Дикинсон, кој ја извршуваше функцијата британски амбасадор во Македонија во периодот што го паметам по големите политички и општествени турбуленции.
Нашите разговори не ги паметам само како дипломатски средби.
Ги паметам како разговори меѓу луѓе.
Како новинар, секогаш ме интересирало нешто подлабоко од официјалната изјава.
Што мисли човекот?
Во што верува?
Што знае?
Што не знае?
И каде завршува фактографијата, а почнува легендата?
Тоа прашање ме следи целиот живот.
И затоа денес, кога се навраќам на сите тие разговори, не сакам никому да припишувам зборови што не можам да ги потврдам.
Можам да сведочам за средбите.
За прашањата.
За разговорите.
Но она што не можам да го докажам — нема да го претворам во факт.
Тоа е мојата обврска како новинар.

И ПОСЛЕ СÈ , ОСТАНУВА МЕСЕЧИНАТА

Денес имам 67 години.
Кога „Аполо 11“ полета, имав десет.
Кога човекот стапна на Месечината, бев дете.
Кога го посетив Вашингтон, веќе бев новинар.
Кога застанав пред „Аполо 11“, повторно станав дете.
А кога допрев месечев камен, почувствував нешто што не може да се објасни со новинарски речник.
Како да се споија двајца луѓе во мене.
Десетгодишниот Слободан.
И денешниот Слободан.
Едниот гледаше кон Месечината од својот дом.
Другиот стоеше пред доказите за едно од најголемите човечки патувања.
Меѓу нив поминаа децении.
Но прашањето остана исто.
Кој сме ние?
Од каде доаѓаме?
Каде одиме?
И, конечно:
Зошто постоиме?
Можеби човекот ќе стигне до Марс.
Можеби ќе стигне уште подалеку.
Можеби ќе открие нешта што денес не можеме ниту да ги замислиме.
Но јас верувам дека колку подалеку ќе оди човекот во Вселената, толку повеќе ќе се враќа кон себе.
Ќе се враќа кон своето детство.
Кон својот татко.
Кон својот дом.
Кон својата вера.
Кон своето прашање.
И можеби токму затоа Месечината за мене никогаш нема да биде само Месечина.
Таа е спомен.
Таа е историја.
Таа е наука.
Таа е политика.
Таа е човечка храброст.
Таа е и човечка суета.
Но, пред сè, за мене таа е потсетник дека човекот може да стигне многу далеку, а сепак никогаш целосно да не ја изгуби потребата да погледне нагоре и да праша:
„Кој го создал сето ова?“
Јас го имам мојот одговор.
И го носам со себе.
Од онаа 1969 година.
Од татко ми.
Од писмото на едно десетгодишно дете.
Од телевизискиот екран.
Од Америка.
Од Вашингтон.
Од „Аполо 11“.
Од каменот од Месечината.
Од сите луѓе што сум ги сретнал.
Од сите прашања што сум ги поставил.
И од сите одговори што допрва треба да ги најдеме.

ЕДНА МУДРОСТ ЗА КРАЈ

„Оние што не можат да го запомнат минатото, осудени се да го повторуваат.“
— Џорџ Сантајана, The Life of Reason, 1905

Џорџ Сантајана

И можеби токму затоа го запишувам овој спомен.
Не само за себе.
Не само за мојата генерација.
Туку за оние што доаѓаат по нас.
За да знаат дека една ноќ, во далечната 1969 година, едно десетгодишно момче седеше со својот татко, со браќата и сестрите пред телевизорот и гледаше човек како оди по Месечината.
И тоа дете тогаш не знаеше дека еден ден ќе стане новинар.
Не знаеше дека ќе патува до Америка.
Не знаеше дека ќе стои пред „Аполо 11“.
Не знаеше дека ќе допре камен од Месечината.
Но знаеше нешто што можеби е најважно од сè:
дека треба да се прашува.
А човекот што престанува да прашува, престанува и да го бара патот кон вистината.
Јас сè уште прашувам.
И сè уште гледам нагоре.
Кон Месечината.
Кон ѕвездите.
Кон вечноста.
И кон Бога.

Please follow and like us: