Портрети на моќта. Стразбур не е Бугарски аргумент; тој е Европски судија – Серијал на Слободан Томиќ

Македонија Свет

ОМО „ИЛИНДЕН“, МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК И ГОЛЕМИОТ ЕВРОПСКИ ТЕСТ:

МОЖЕ ЛИ ЕДНА ДРЖАВА ДА БАРА ЕВРОПА ДА ГИ БРОИ ТУЃИТЕ ОБВРСКИ, А ДА ГИ ЗАБОРАВА СОПСТВЕНИТЕ?

Пишува: Слободан ТОМИЌ

Слободан ТОМИЌ

„Кога правото се применува различно за различни луѓе, тогаш проблемот повеќе не е во правото, туку во неговата примена.“


Густав Радбрух
Густав Радбрух

Стразбур повторно стана сцена на едно прашање кое одамна ја надмина границата меѓу Софија и Скопје.
Прашањето повеќе не е само дали ОМО „Илинден“ – Пирин ќе биде регистрирана организација.

Прашањето е многу поголемо:
Што значи европското владеење на правото кога пресудите на Европскиот суд за човекови права со години остануваат предмет на надзор?
И уште едно прашање, можеби уште понепријатно:
Може ли една држава да бара од друга држава да направи уставни промени во име на европските стандарди, додека истовремено самата останува под засилен европски надзор поради извршувањето на пресуди поврзани со правата на Македонците?
Тоа е суштината.
Не е ова прашање на дневна политика.
Не е прашање на симпатии.
Не е ниту прашање дали некој во Скопје ја сака или не ја сака Софија.
Ова е прашање на европскиот принцип:
едни исти правила за сите.

ЈОТОВА ВО СТРАЗБУР: ЕДНА ПОЛИТИЧКА ПОРАКА, НО ЕДНА ИНСТИТУЦИОНАЛНА ПРОВЕРКА

Бугарската претседателка Илијана Јотова во Стразбур порача дека Бугарија ги спровела препораките поврзани со предметите за ОМО „Илинден“ и дека законските измени овозможуваат регистрација на здруженијата.
Нејзината теза е јасна:
правната рамка е променета, а проблемот е во тоа што подносителите повторно доставуваат нецелосна документација.
Јотова очекува надзорот врз предметите да заврши.
Тоа е легитимен став на бугарската страна.
Но постои една институционална вистина која е многу поважна од политичката изјава на кој било претседател:
Бугарија не одлучува сама дали предметот е завршен.
Тоа го оценува Комитетот на министри на Советот на Европа, кој го надгледува извршувањето на пресудите на Европскиот суд за човекови права.
И токму затоа е значајно што Советот на Европа на 16 септември официјално соопшти дека повеќе од 160 пресуди и одлуки против Бугарија сè уште чекаат целосно извршување, а меѓу предметите што се разгледуваат од 15 до 17 септември е и групата „Обединета македонска организација Илинден и други против Бугарија“.
Значи:
Јотова може да ја објасни бугарската позиција.
Но:
Стразбур ја оценува состојбата според европското право.
Тоа е суштинската разлика.

„НЕДОСТАСУВА ДОКУМЕНТ“ ИЛИ СИСТЕМСКИ ПРОБЛЕМ?

Тука започнува најтешкиот дел од приказната.
Јотова вели:
недостигаат документи.
ОМО „Илинден“ вели:
не недостигаат документи, туку секогаш се појавуваат нови барања.
Но овој спор не мора да го решава ниту Скопје, ниту Софија.
Постојат европски документи.
И тие се многу поинтересни од политичките изјави.
Советот на Европа веќе има констатирано дека здруженијата поврзани со ОМО „Илинден“ и слични организации со години се соочуваат со проблеми при регистрацијата.

Во претходни одлуки Комитетот на министри зборуваше за неконзистентна и формалистичка примена на правните барања и бараше новите барања за регистрација да се разгледуваат целосно во согласност со Конвенцијата.
Во еден официјален документ на Советот на Европа од 2026 година, пак, бугарската влада ја брани спротивната теза: дека одбивањата се темелеле на формални недостатоци и дека новата правна рамка е доволна.

Бугарија затоа бара затворање на надзорот.
Еве ја вистинската европска дилема:
дали промената на законот автоматски значи и промена на практиката?
Не.
Правна држава не се мери само со тоа што пишува во закон.
Се мери со тоа:
како тој закон се применува.

ЕВРОПСКИОТ СУД ВЕЌЕ ГО ДАЛ ОДГОВОРОТ ЗА ОСНОВНИОТ ПРИНЦИП

Во групата предмети „UMO Ilinden and Others v. Bulgaria“, Европскиот суд утврдил повреди на членот 11 од Европската конвенција, односно на слободата на здружување.
Предметите се однесуваат на одбивања на регистрација на здруженија чија цел била, меѓу другото, признавање на македонското малцинство во Бугарија.
Тоа е клучната точка.
Не станува збор за тоа дали Софија мора да се согласи со секоја историска теза на едно здружение.
Не станува збор за тоа дали бугарската држава мора да прифати нечија историска интерпретација.
Станува збор за нешто многу поосновно:
дали граѓаните смеат да се здружуваат и да ги застапуваат своите цели во рамките на демократскиот поредок.
Европскиот суд одамна го постави тој принцип,а Советот на Европа во повеќе наврати предупредуваше дека одредени одбивања биле поврзани со поширок проблем на несогласување со самите цели на здруженијата.
И тука е европскиот нерв на целата приказна.

НЕ МОРАШ ДА ЈА ПРИЗНАЕШ НЕЧИЈА ИСТОРИЈА ЗА ДА ГО ПОЧИТУВАШ НЕГОВОТО ПРАВО

Ова е можеби најважната реченица во целата анализа.
Една држава не мора да прифати нечие историско толкување за да го почитува неговото право на здружување.
Не мора да прифати нечие гледиште за историјата.
Не мора да прифати политичка програма.
Не мора да прифати идеолошка теза.
Но ако таа програма и тие ставови се изразуваат мирно и во рамките на законите, европскиот стандард бара ограничувањето на слободата на здружување да биде оправдано, пропорционално и предвидливо.
Тоа е суштината на членот 11.
И затоа аргументот дека една организација има цели што се „непријатни“ за државната историска политика не може сам по себе да биде доволен.
Советот на Европа веќе го има документирано токму овој проблем кај ОМО „Илинден“.

СЕГА ДОАЃА ВТОРИОТ ФРОНТ: МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК

И додека Јотова во Стразбур зборува за исполнување на европските обврски, во истиот европски политички простор се отвора друга тема:
македонскиот јазик.
На 11 септември 2026 година бугарскиот политичар Костадин Костадинов од „Преродба“ излезе со иницијатива поврзана со уставно дефинирање на бугарскиот јазик на начин што го третира македонскиот како регионална писмена норма/дијалект.
Важно е да се каже прецизно:
тоа е политичка иницијатива, а не усвоена уставна промена.
Но политичките иницијативи се важни кога се поставуваат во поширок контекст.
Зашто само неколку дена подоцна, еврокомесарката за проширување Марта Кос за БНТ изјави дека очекува Македонија да го исполни преземеното ветување и да ги внесе Бугарите во Уставот за процесот да продолжи.
Тука европската дебата станува многу посложена.

МАРТА КОС И ПРАШАЊЕТО ШТО ЕВРОПА МОРА ДА СИ ГО ПОСТАВИ

Не е спорно дека уставните измени се дел од договорената пристапна рамка.
Но европската политика не смее да се претвори во еднонасочна улица:
Македонија да исполнува, Бугарија да бара.
Европската унија не е клуб во кој едната страна има само обврски, а другата страна само услови.
Ако Брисел инсистира на владеење на правото, човекови права, добрососедство и заштита на малцинствата, тогаш тие принципи мора да бидат универзални, а не селективни.
Токму тука е легитимното прашање до европските институции:
Каде е истата политичка тежина кога станува збор за имплементацијата на пресудите на Европскиот суд за човекови права во Бугарија?
Не е доволно да се каже:
„Тоа се различни прашања.“
Да.
Правно се различни.
Но политичкиот принцип е ист:
Европските обврски мора да важат за сите.

АВСТРИЈА И СЛОВЕНИЈА: ЕВРОПСКИОТ ПРИМЕР КОЈ НЕ МОЖЕ ДА СЕ ИГНОРИРА

Постои интересна европска паралела.
Не за да се тврди дека случаите се идентични.
Не се.
Но за да се види како функционира европската логика кога станува збор за малцинските права.
Членот 7 од Австрискиот државен договор од 1955 година ги гарантира правата на словенечкото и хрватското малцинство во Австрија, вклучително правото на сопствени организации, собири и печат на сопствениот јазик, како и одредени јазични права во администрацијата и судството.
И дали приказната таму е совршена?
Не.
Напротив.
Во февруари 2026 година словенечката влада остро реагираше откако словенечки пратеник во Корушка бил опоменат поради употреба на словенечки јазик во покраинскиот парламент.
Словенија потсети дека и 70 години по Австрискиот државен договор сè уште постојат проблеми со целосното остварување на правата на словенечкото малцинство,а што е најважно?
Австрија не го решава спорот со тврдењето дека малцинското прашање не постои.
Словенија не го решава со молк.
Европскиот систем го решава преку:
договори, институции, притисок, дијалог и правни механизми.
Тоа е разликата меѓу европскиот модел и балканската политика на бескрајно префрлање на одговорноста.

БУГАРИЈА И ЕДЕН НЕУДОБЕН ЕВРОПСКИ ФАКТ

Во 2025 година Парламентарното собрание на Советот на Европа повторно констатираше дека македонската етничка заедница во Бугарија не е призната како национално малцинство од бугарските власти.
Но истиот европски документ потсетува на нешто клучно:
државното признавање како „национално малцинство“ не е предуслов за заштита според Рамковната конвенција.
Тоа е правно многу значајно.
Затоа дебатата не смее да се сведува на прашањето:
„Дали Бугарија признава македонско малцинство?“
Попрецизното прашање е:
Дали лицата што се идентификуваат како Македонци ги уживаат правата што им припаѓаат како граѓани и како лица што имаат право на слободно здружување, изразување и културен идентитет?
Тука е европскиот тест.

НЕ Е ПРОБЛЕМ САМО ОМО „ИЛИНДЕН“

Токму затоа оваа приказна не треба да се третира како спор околу едно здружение.
Советот на Европа во своите анализи го сместува проблемот во поширок контекст.
Во извештаите се наведува дека Македонците во Бугарија не се вклучени во програмите за малцинствата, немаат претставници во одредени консултативни тела, а нивниот јазик, литература и историја не се предмет на настава во рамките на системот за малцинско образование. Истовремено, токму спроведувањето на пресудите во групата ОМО „Илинден“ е означено како главна загриженост.
Тоа не е македонска пропагандна конструкција.
Тоа е прашање што постои во документите на европските институции.

И ТУКА ДОАЃАМЕ ДО СУШТИНАТА: МОЖЕ ЛИ ИДЕНТИТЕТОТ ДА БИДЕ УСЛОВ ЗА ЕВРОПА?

Европската идеја е изградена врз спротивната претпоставка.
Не мора сите да бидат исти за да бидат еднакви.
Не мора сите да имаат исто историско толкување.
Не мора сите да имаат ист јазик.
Не мора сите да имаат исто национално чувство.
Токму спротивното.
Европската цивилизација се обидува да создаде простор во кој различноста не се решава со бришење, туку со право.
Затоа секој обид да се натера еден народ да прифати дека неговиот јазик е само „дијалект“ на друг народ мора да се гледа пред сè како политичко и историско прашање, а не како нешто што може да го реши парламент со една декларација.
И тука е границата.
Политичарот може да има став за историјата.
Државата не смее да го претвори тој став во систем на нееднаквост.

МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК НЕ Е ПРЕДМЕТ НА ПОЛИТИЧКО ГЛАСАЊЕ ВО СОФИЈА

Бугарскиот парламент може да расправа што сака.
Бугарските политичари можат да имаат свои историски толкувања.
Но ниту еден парламент не може со политички акт да го избрише фактот дека македонскиот јазик е кодифициран стандарден јазик и официјален јазик на македонската држава.
Тоа е реалност на современата Европа.
Македонскиот јазик постои во институциите, во образованието, во литературата, во медиумите, во науката, во дипломатијата и во меѓународните документи.
И затоа обидот јазичниот спор да се претвори во инструмент за редефинирање на македонскиот идентитет е нешто сосема различно од научната лингвистика.
Тоа е политика.

ЕВРОПА НЕ СМЕЕ ДА СТАНЕ АРБИТЕР НА НАЦИОНАЛНИТЕ ИДЕНТИТЕТИ

Ова е можеби најголемата опасност.
Ако ЕУ почне да станува арбитер на тоа кој јазик е „вистински“, кој народ е „вистински“, кој идентитет е „прифатлив“, тогаш Европа ќе се оддалечи од сопствената суштина.
Европската унија може да бара:
владеење на правото;
независно судство;
човекови права;
еднаквост;
добрососедство;
почитување на преземените договори.
Но нејзината задача не е да создава нови национални идентитети.
Уште помалку да дозволи една членка на Унијата да го користи процесот на проширување за да наметнува сопствено историско толкување како услов за иднината на друга држава.

ЗАТОА ПРАШАЊЕТО ДО МАРТА КОС Е ЕДНО И ЕДНОСТАВНО

Ако Македонија има обврска да ги почитува правата на Бугарите во Македонија, тоа треба да го стори.
Без страв.
Без условувања.
Без двојни стандарди.
Но тогаш и Бугарија мора да го покаже истото.
Не само на хартија.
Не само со изменет закон.
Не само со изјава во Стразбур.
Туку во практика.
Со регистрација.
Со слобода на здружување.
Со почитување на пресудите.
Со еднаков третман.
Со право на самоидентификација.
Со почитување на јазикот и културниот идентитет.
И со институционална одговорност.
Тоа е Европа.

ОМО „ИЛИНДЕН“ Е МНОГУ ПОВЕЌЕ ОД ЕДНА ОРГАНИЗАЦИЈА

ОМО „Илинден“ може да биде мала организација.
Бројот на луѓето никогаш не смее да биде мерка за човековите права.
Ако еден човек има право на здружување, тогаш тоа право не станува помало затоа што организацијата има сто членови наместо сто илјади.
Токму затоа европското право постои.
Да го заштити поединецот и малцинската група и тогаш кога нивниот став не му се допаѓа на мнозинството.

И ТУКА СЕ РАЃА НАЈГОЛЕМАТА ПАРАДОКСАЛНОСТ

Бугарија бара Македонија да ги внесе Бугарите во Уставот.
Македонија вели дека правата на Бугарите ќе бидат гарантирани во рамките на сопствениот уставен поредок.
Во исто време, во Бугарија продолжува европскиот надзор врз предметите поврзани со регистрацијата на македонски здруженија.
И токму ова создава политички проблем кој Европа не може да го реши со фрази.
Европската интеграција не смее да значи само исполнување на обврските на кандидатот.
Таа мора да значи и почитување на европските стандарди од страна на членките.
Инаку Европа ризикува да испрати опасна порака:
дека постојат едни стандарди за оние што чекаат пред вратата и други стандарди за оние што веќе се внатре.
А тоа не е европска еднаквост.

МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ПРИВИЛЕГИЈА

На крајот, суштината може да се сведе на една реченица:
Македонија не бара европски попуст.
Бара европски принцип.
Ако Бугарите во Македонија имаат право на свој идентитет, јазик, култура, здружување и институционална заштита — тоа право треба да биде гарантирано.
Ако Македонците во Бугарија ги имаат истите човекови права, тогаш тие права мора да бидат практични, а не само теоретски.

Ако Европскиот суд донел пресуда , таа не е препорака.
Таа е правна обврска.
Ако Комитетот на министри врши надзор , тогаш политичката изјава дека „сè е завршено“ не може да биде замена за институционалната одлука.

ОД СТРАЗБУР ДО СКОПЈЕ: ВИСТИНСКИОТ ЕВРОПСКИ ТЕСТ

Затоа вистинското прашање денес не е:
Кој е погласен, Софија или Скопје?
Вистинското прашање е:
Кој ќе биде погласен, политичкиот интерес или европското право?
Стразбур е создаден токму за ова.
За да не одлучува посилниот.
За да не одлучува поголемиот.
За да не одлучува мнозинството.
Туку правото.
И ако Европа навистина сака да биде Европа, тогаш истата мерка мора да важи за сите:
за Македонија,
за Бугарија,
за Австрија,
за Словенија,
за секоја членка,
за секоја кандидатка,
за секое малцинство,
за секој човек.

ЗАШТИТАТА НА ЕДЕН НАРОД НЕ Е НАПАД ВРЗ ДРУГ

Македонците не мора да го негираат бугарскиот идентитет за да го бранат сопствениот.
Бугарите не мора да го негираат македонскиот идентитет за да го бранат својот.
Европа не мора да избира меѓу двата народа.
Таа треба да го брани принципот што им овозможува на двата народа да постојат.
Токму затоа вистинската европска политика не е:
„Кој кого ќе убеди дека неговата историја е вистинска?“
Туку:
„Како две различни историски и национални перспективи ќе живеат без едната да има право да ја укинува другата?“
Тоа е цивилизациското прашање.

ФИНАЛЕ: КОГА ЕДЕН НАРОД НЕ СЕ БРИШЕ СО МОЛК

Историјата не се брише со административна одлука.
Јазикот не исчезнува затоа што некој парламент го нарекол поинаку.
Идентитетот не исчезнува затоа што некој политичар одбива да го признае.
Народот не исчезнува затоа што некој напишал дека не постои.
Но Европа може да изгуби нешто многу повредно ако дозволи таквата политика да стане нормална:
може да го изгуби сопствениот морален авторитет.
Затоа ОМО „Илинден“ не е само приказна за една регистрација.
Тоа е тест за европскиот принцип дека човековите права не зависат од големината на народот, од политичката моќ на државата или од тоа дали мнозинството го одобрува идентитетот на малцинството.
А македонскиот јазик не е политичка монета.
Македонскиот идентитет не е преговарачка ставка.
Македонската култура не е административна категорија.
И македонската историја не е туѓ имот.
Тие се дел од живото европско наследство.
Затоа најголемата порака од Стразбур не треба да биде ни бугарска, ни македонска.
Треба да биде европска:
Никој не е над правото.
Ниту кандидатот.
Ниту членката.
Ниту претседателот.
Ниту владата.
Ниту мнозинството.
И токму затоа, кога една пресуда ќе биде донесена во Стразбур, вистинското прашање не е дали некому му се допаѓа.
Прашањето е дали ќе биде спроведена.

СВЕТСКА МИСЛА

„Слободата е секогаш слобода на оној што мисли поинаку.“


Роза Луксембург

Роза Луксембург

И ЗАТОА ЕВРОПА НЕ СЕ БРАНИ СО МОЌТА ДА СЕ НАТЕРА ДРУГИОТ ДА МОЛЧИ.
ЕВРОПА СЕ БРАНИ СО МОЌТА ДА МУ СЕ ДОЗВОЛИ НА ДРУГИОТ ДА ЗБОРУВА.

Кога тој друг зборува на својот јазик, ја чува својата култура, го брани својот идентитет и бара право на здружување, тогаш Европа не треба да го прашува:
„Зошто постоиш?“
Треба да му гарантира:
„Имаш право да постоиш.“

Please follow and like us: