Колумна на Слободан Томиќ – Не сме наивни! Пилат ги мие рацете, Софија го чува клучот, а Брисел мора да одговори: Кој ја држи Македонија пред Европската врата?

Македонија Свет

СИЛАТА НА МОЌТА

„Пречката на патот станува патот.“


Марко Аврелиј
Марко Аврелиј

ПРЕСЕДАНТ, ПРЕСЕДАНТ, ПРЕСЕДАНТ: КОЈ ЈА СОЗДАДЕ БЛОКАДАТА, КОЈ ЈА ПРЕФРЛА ОДГОВОРНОСТА И КОЈ ЌЕ ЈА ПЛАТИ СМЕТКАТА?

Пишува: м-р Слободан Томиќ, аналитичар и публицист

Има моменти во политиката кога дипломатскиот јазик веќе не е доволен.
Не затоа што дипломатијата ја изгубила својата вредност, туку затоа што убавите зборови, ако не се проследени со конкретни резултати, можат да се претворат во инструмент за одложување на вистината,а вистината, кога станува збор за европската иднина на Македонија, не може бесконечно да се одложува.

По повеќе од две децении следење на македонскиот европски пат, како новинар, аналитичар и публицист, имам право да поставам прашања што не смеат да се избегнуваат. Прашања што не се насочени против Европа, туку против политичката неодговорност, двојните стандарди и опасната практика со која кандидатот постојано се повикува на нови разговори, додека суштинската пречка останува недопрена.
Затоа пораката е јасна:
Не сме наивни!
Не сме наивни кога слушаме дека Македонија треба повторно да разговара со Софија.
Не сме наивни кога гледаме дека Европската Унија со години го определува македонско-бугарскиот спор како билатерално прашање, а истовремено европската перспектива на Македонија останува зависна од неговото политичко разрешување.

Не сме наивни кога зборовите „предвидливост“, „гаранции“ и „дијалог“ се повторуваат без доволно јасен одговор што конкретно ќе се случи откако Македонија ќе го исполни она што се бара од неа.
И, пред сè, не сме наивни кога гледаме дека една членка на Европската Унија располага со институционални механизми за блокирање, додека кандидатот нема еднакво ефикасен механизам за заштита од нови политички условувања.
Токму тука започнува оваа анализа: меѓу европските принципи и европската практика, меѓу дипломатската реторика и реалната политичка моќ, меѓу ветувањето за членство и неизвесноста што со години ја придружува Македонија.

ПИЛАТ ГИ МИЕ РАЦЕТЕ — НО КОЈ ЈА НОСИ ОДГОВОРНОСТА?

Пред нас се две политички слики.
Првата е сликата на Понтиј Пилат, симболот на човекот што се дистанцира од одговорноста, ги мие рацете и остава друг да ја плати цената на одлуката.
Втората е старата метафора за подарокот на Данајците: не секој подарок е навистина подарок, особено кога зад него се крие сметка што допрва треба да се плати.
Меѓу овие две слики се наоѓа денешна Македонија.
Брисел порачува: разговарајте со Софија.
Разговорот, се разбира, е неопходен. Добрососедството е неопходно. Дипломатијата е неопходна. Но суштинското прашање не е дали треба да се разговара, туку што следува по разговорот.
Кој гарантира дека постигнатиот договор нема повторно да биде предмет на различни толкувања?
Кој гарантира дека исполнувањето на еден услов нема да отвори простор за нов?
Кој гарантира дека следната политичка гарнитура во Софија нема повторно да го активира истиот инструмент на блокада?
И кој ќе ја преземе одговорноста ако Македонија ги исполни обврските, а европскиот пат повторно остане закочен?
Ова не се реторички прашања.
Ова се прашања за институционалната доверба, за политичката предвидливост и за кредибилитетот на Европската Унија.
Кога претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, доаѓа во Скопје, ја потврдува европската перспектива на Македонија и го повторува барањето за уставни измени, таа испраќа политичка порака. Но кога на таа порака ѝ се придружува повикот за разговори со Софија, останува обврската да се одговори и на другата половина од проблемот: како ќе се спречи разговорот да стане уште една бесконечна политичка чекалница?
Ако Бугарија располага со можност да го закочи процесот, а Македонија нема соодветен механизам за заштита од повторување на блокадата, тогаш формалното повикување на дијалог не е доволно.
На Македонија не ѝ треба само разговор.
На Македонија ѝ требаат правила што ќе гарантираат дека разговорот води кон резултат.
Во спротивно, Пилат ќе продолжи да ги мие рацете, Софија ќе го задржи клучот, а Македонија повторно ќе остане пред затворената европска врата.

ПОДАРОКОТ НА ДАНАЈЦИТЕ И ЕВРОПСКАТА ПОЛИТИКА НА ВЕТУВАЊА

Не тврдам дека секој европски предлог е измама, ниту дека секоја дипломатска иницијатива крие задни намери. Но Македонија има доволно политичко искуство за да знае дека убавата формулација не е исто што и сигурен резултат.
„Предвидливост“.
„Гаранции“.
„Дијалог“.
„Европска перспектива“.
Сите овие зборови имаат вредност само ако се претворат во јасни обврски, проверливи постапки и конкретни рокови.
Граѓаните не живеат од дипломатски соопштенија.
Тие живеат со последиците од политичките одлуки. Со неизвесноста дали нивната држава ќе напредува, со иселувањето на младите, со губењето доверба во институциите и со чувството дека националната иднина повторно се решава на маси на кои Македонија не располага со еднаква преговарачка моќ.
Затоа, секоја нова европска иницијатива мора да одговори на три прашања.
Прво, што точно се бара од Македонија?
Второ, кои се конкретните обврски на Европската Унија и на земјите членки?
И трето, каков институционален механизам ќе гарантира дека исполнувањето на обврските ќе биде проследено со соодветен напредок?
Без овие одговори, новото ветување може да звучи охрабрувачки, но не ја отстранува суштинската неизвесност.
Македонија не бара однапред подарено членство. Не бара заобиколување на реформите.
Не бара привилегии што не им припаѓаат на другите кандидати.
Бара процес во кој критериумите се јасни, условите се применуваат доследно, а политичката волја на една држава нема бесконечно да ја поништува вредноста на напредокот на друга.
Тоа е европскиот тест што денес стои пред Брисел.

ГРЦИЈА И БУГАРИЈА: ДВЕ СПОРНИ РЕЛАЦИИ И ЕДНА МАКЕДОНСКА ДИЛЕМА

Македонската државност и европска перспектива со децении се соочуваат со последиците од спорови со јужниот и источниот сосед.
Спорот со Грција беше концентриран врз името на државата, со длабоки последици врз националната политика, меѓународната позиција и чувството на историски континуитет кај македонските граѓани.
Спорот со Бугарија, пак, во сегашната политичка фаза ги опфаќа прашањата за историјата, јазикот, идентитетот и толкувањето на минатото, со непосредно влијание врз процесот на европска интеграција.
Овие спорови не се идентични.
Имаат различни историски околности, различни договорни рамки и различни политички последици. Но за Македонија создаваат една заедничка дилема: колку долго европскиот пат може да биде изложен на прашања што ги надминуваат вообичаените критериуми за пристапување?
Не зборувам за народите.
Не ги обвинувам граѓаните на Грција или Бугарија. Зборувам за државните политики, за дипломатските позиции и за начинот на кој историските толкувања се претвораат во инструменти на современата политика.
Историјата на Балканот е сложена, повеќеслојна и често оптоварена со спротивставени национални наративи. Но токму поради тоа таа не смее да биде монополизирана од една држава, ниту да биде претворена во бесконечна преговарачка сметка.
Како една држава што сака да биде дел од европското семејство може постојано да биде принудувана да го докажува сопственото историско и културно постоење пред соседите?
Тоа е прашањето што бара европски одговор.
Македонскиот народ има право да ја негува сопствената историска меморија, јазикот, културата и националниот идентитет, исто како што тоа право им припаѓа и на другите народи.
Почитувањето на сопствениот идентитет не бара негирање на туѓиот. Напротив, вистинската европска зрелост подразбира дека различните историски искуства можат да постојат без едните да се претворат во политичка закана за другите.
Сложената историја не смее да биде алиби за трајна блокада.

МАКЕДОНИЈА НЕ СЕ ПОЈАВИ ВЧЕРА

Македонија не е геополитички производ од вчера.
Македонското име не е создадено со некоја дипломатска формула на XXI век. Македонскиот јазик и современиот македонски национален идентитет не се предмет што може да биде произволно определуван според дневните политички потреби на соседите.
Историското наследство на македонскиот простор е повеќеслојно и дел од пошироката цивилизациска историја на Балканот. Археологијата, историските извори, јазичните истражувања и културното наследство се предмет на научно проучување, а не на дипломатско наддавање.
Тоа не значи дека историјата треба да се користи како оружје против други народи.
Не значи дека секое историско прашање има едноставен одговор или дека научната расправа треба да биде заменета со националистички пароли.
Но значи дека ниту една држава не смее да добие право да го монополизира минатото на друга.
Македонија има право да ја истражува сопствената историја, да ги чува своите културни традиции и да го развива својот национален идентитет без тоа да биде постојано претворано во политичка пречка.
Европа, ако навистина се темели врз почитување на различностите, мора да ја разбере оваа суштинска разлика: историската расправа е легитимна; политичкото условување на европската перспектива преку наметнување еднострани историски толкувања е сосема друго прашање.
Македонија не бара некој да ѝ подари историја.
Бара никој да не ѝ го одзема правото самостојно да ја истражува, толкува и негува сопствената историска и културна меморија.

КАДЕ БИ БИЛА МАКЕДОНИЈА АКО ЕВРОПА ЈА ВЛОЖЕШЕ ИСТАТА ПОЛИТИЧКА ЕНЕРГИЈА КАКО ВО УКРАИНА?

Ова е непријатно прашање, но токму затоа мора да биде поставено.
Европската Унија ја третира Украина како исклучително важно геополитичко и безбедносно прашање.
Војната, руската агресија, безбедноста на европскиот континент и иднината на европскиот поредок создадоа силна политичка мобилизација и ја забрзаа динамиката на одлучување.
Околностите во Украина се специфични и не можат механички да се споредуваат со македонскиот случај. Не барам Украина да добие помала поддршка.
Напротив, секоја европска политика што придонесува за безбедноста и стабилноста на континентот мора да се оценува во контекст на реалните закани.
Но токму тука се отвора поширокото прашање за европската политичка волја.
Каде ќе беше Македонија денес ако нејзиниот европски пат со години беше придружуван од еднакво упорна политичка иницијатива за отстранување на блокадите, за гарантирање на предвидливоста и за зачувување на кредибилитетот на процесот на проширување?
Македонија е членка на НАТО. Таа има стратешко значење за стабилноста на Западниот Балкан и за пошироката безбедносна архитектура на Југоисточна Европа.
Европската Унија со право се грижи за сопствената безбедност.
Но безбедноста не се создава само со воени и геополитички одлуки. Таа се гради и со стабилни институции, доверливи партнерства, економска поврзаност и перспектива за општествата што со години се стремат кон европска интеграција.
Не бараме Украина да има помалку Европа.
Бараме Македонија конечно да добие повеќе Европа.
Европската политика не смее да создава впечаток дека некои држави напредуваат кога постои геополитичка итност, додека други остануваат заглавени во политички спорови што со години се повторуваат.
Ако проширувањето е стратешки интерес на Унијата, тогаш тој интерес мора да се покаже и преку конкретни решенија за Западниот Балкан.
Македонија не смее да остане вечна периферија на европската периферија.

МАРТА КОС, КАНАДА И ПРАШАЊЕТО ЗА ДВОЈНИТЕ СТАНДАРДИ

Особено внимание заслужува дискусијата за идните форми на поврзување со Европската Унија.
Европската комесарка за проширување, Марта Кос, зборуваше за различни модели на соработка и институционално поврзување, вклучително и за можни форми на поблиски односи со Канада.
Во контекст на дискусијата за асоцијативен модел, Канада беше посочена како пример за пошироко размислување за односите меѓу Унијата и партнерите надвор од неа.
Потоа, кога се отвори прашањето дали сличен модел би можел да се разгледува за Македонија, Босна и Херцеговина и Косово, Кос ја нагласи перспективата на полноправно членство за земјите кандидати.
Овде мора да бидеме прецизни. Станува збор за различни политички и институционални контексти, а разговорот за можен модел со Канада не значи дека постои усвоен предлог за нејзино асоцијативно членство, ниту дека таквиот модел автоматски е применлив на земјите од Западниот Балкан.
Но суштинското прашање останува.
Ако Европската Унија е подготвена да размислува за нови форми на институционална соработка кога тоа одговара на нејзините стратешки интереси, зошто не покажува подеднаква креативност во решавањето на долгогодишната блокада на Македонија?
Ако за земјите кандидати полноправното членство е единствената посакувана конечна цел, тогаш Унијата мора да покаже како ќе се обезбеди тој пат да биде реално прооден.
Не е доволно на кандидатот да му се каже: „Продолжете“.
Потребно е да се одговори и на прашањето: „Како ќе гарантирате дека напредокот нема повторно да биде блокиран од билатерални спорови?“
Полноправното членство е легитимната цел на Македонија. Но патот кон него не смее да биде политички лавиринт во кој правилата се менуваат според моменталните интереси на одделни земји членки.
Европа мора да покаже дека нејзината визија за Западниот Балкан не се исцрпува со повторување на конечната цел, туку опфаќа и реален механизам за нејзино остварување.

ВЕТОТО — ИНСТРУМЕНТ НА ЕВРОПСКАТА СОРАБОТКА ИЛИ ОРУЖЈЕ ЗА БЕСКРАЈНА БЛОКАДА?

Токму тука се наоѓа една од најважните институционални противречности на европската интеграција.
Едногласноста има своја логика. Таа ги штити земјите членки во прашања од особено значење и ја одразува потребата за широк консензус во една Унија составена од држави со различни интереси.
Но секој институционален механизам може да стане проблем кога се употребува на начин што го парализира целиот процес.
Ако една држава може да ја условува европската перспектива на друга со прашања што се надвор од вообичаените критериуми за членство, тогаш се отвора прашањето дали постојниот модел обезбедува доволно рамнотежа меѓу националните интереси и заедничките европски цели.
Во европските дискусии за реформата на пристапниот процес се појавуваат предлози за поширока употреба на квалификуваното мнозинство во одредени фази и за ограничување на можноста билатералните спорови да го блокираат идното проширување. Точниот опсег и правните последици на овие идеи зависат од конкретните предлози, договорните основи и политичките одлуки што треба да ги донесат институциите и земјите членки.
Но самото отворање на ова прашање покажува дека проблемот со едногласноста и блокирањето на процесите е предмет на сериозна европска расправа.
И тука Македонија има основа да постави легитимно прашање.
Ако Унијата смета дека мора да најде начини за да ја зголеми својата способност за одлучување и да спречи билатералните спорови да ги блокираат идните проширувања, тогаш треба отворено да го разгледа и искуството на Македонија.
Зошто земја што е кандидат од 2005 година треба толку долго да живее со последиците од политички блокади?
Зошто напредокот во европската интеграција треба да зависи од тоа дали некоја влада во земја членка ќе одлучи да го употреби ветото?
И како може Унијата да очекува кандидатите да имаат целосна доверба во процесот ако не може да им обезбеди доволно предвидливи правила?
Ветото не е само правен инструмент. Тоа е и инструмент на моќ.
Прашањето не е дали земјите членки треба да имаат право да ги штитат своите легитимни интереси. Прашањето е дали тоа право треба да може бесконечно да ја суспендира европската перспектива на друг кандидат.
Европа не смее да дозволи националното вето да стане траен затвор за европската иднина на една држава.

СОФИЈА И ПОЛИТИКАТА НА УСЛОВУВАЊЕ

Да бидеме јасни: критиката не е насочена против бугарскиот народ, туку против политичката позиција што го задржува инструментот на блокада како средство за притисок врз Македонија.
Кога една држава знае дека нејзиниот глас може да го запре процесот на друга, се создава асиметрија на моќта. Таа асиметрија сама по себе не значи дека секоја одлука на посилната страна е неправедна.
Но создава опасност преговарачката позиција да се претвори во трајно условување.
Тука е суштината на проблемот.
Бугарија може да избере да биде дел од решението.
Може да покаже дека добрососедството значи предвидливост, почитување и подготвеност за заемно прифатливи механизми.
Или може да продолжи со политиката во која секое исполнување на условите од македонска страна остава простор за нова неизвесност.
Првата опција создава доверба.
Втората ја продлабочува недовербата.
Европската зрелост не се мери според тоа колку ефикасно една држава може да го блокира соседот, туку според тоа колку е подготвена својата институционална моќ да ја употреби за да се најде решение.
Ако Бугарија навистина сака стабилни и добрососедски односи со Македонија, најсилниот доказ нема да биде уште една политичка декларација.
Ќе биде јасна гаранција дека исполнувањето на договорените обврски нема повторно да биде проследено со нови политички пречки.
Македонија не бара Бугарија да се откаже од своите интереси. Бара тие интереси да не се претвораат во инструмент за бесконечно одложување на нејзината европска иднина.

ИСТОРИЈАТА НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ЕВРОПСКИ ПАСОШ ЗА ВЕТО

Европската интеграција има свои критериуми. Владеењето на правото, функционалните институции, демократијата, борбата против корупцијата, економската подготвеност и усогласувањето со европското законодавство се суштински елементи на пристапниот процес.
Македонија не треба да бега од сопствените обврски. Ниту една влада не смее да ги користи билатералните спорови како изговор за непостигнување домашни реформи.
Но мора да постои јасна граница меѓу реформските критериуми и политичките барања што ја отвораат историјата како простор за бесконечно условување.
Историските прашања треба да се истражуваат со научни методи, врз основа на архиви, документи, извори и критичка анализа. Историчарите можат да се согласуваат или да не се согласуваат. Научната расправа може да биде долга, сложена и понекогаш непријатна.
Но историската вистина не може да се утврдува со дипломатско вето.
Ниту една држава не може да има монопол врз историската интерпретација на друг народ.
Ако европскиот пат треба да биде заснован врз заслуги и исполнување на критериумите, тогаш критериумите мора да бидат јасни, мерливи и доследно применувани.
Инаку, пристапниот процес ризикува да се претвори од реформа на институциите во политичко надмудрување за минатото.
Тоа не е европска перспектива што создава доверба.
Тоа е модел што произведува несигурност.

КОЈ ЌЕ ОДГОВАРА ЗА ПОЛИТИЧКИТЕ ОДЛУКИ ОД МИНАТОТО?

Сега доаѓаме до домашната политичка сцена.
Секој што ја критикува сегашната власт има право да бара резултати. Но никој нема право да се однесува како македонскиот европски пат да започнал вчера, со доаѓањето на актуелната Влада.
Политиката има меморија. Државните обврски имаат континуитет. Договорите и одлуките не исчезнуваат кога ќе се сменат министрите или владините коалиции.
Затоа, кога станува збор за претходните влади предводени од Зоран Заев и Димитар Ковачевски, како и за улогата на Бујар Османи и другите носители на тогашната надворешна политика, потребна е сериозна институционална и јавна анализа.
Кој што договорил?
Кој што потпишал?
Кои обврски биле преземени?
Какви гаранции биле добиени?
Кои резултати биле најавени?
Што било претставено пред македонската јавност како завршено прашање, а што останало отворено?
Ова не се прашања за политички линч.
Ова се прашања за демократска отчетност.
Ако некоја претходна влада презела обврски во име на државата, јавноста има право да знае што точно било договорено и какви последици произлегуваат од тие одлуки.
Ако биле дадени политички ветувања, треба да се провери дали тие биле реалистични и дали биле придружени со соодветни гаранции.
Ако денешната власт се соочува со последиците од тие одлуки, тогаш мора да се направи разлика меѓу проблемот што го наследила и начинот на кој се обидува да го реши.
Не може некој да ја предаде политичката фактура на следната влада, а потоа да се однесува како никогаш да немал никаква врска со неа.
Но исто така, ниту сегашната власт може засекогаш да се повикува на наследството како единствено оправдување за отсуството на резултати.
Наследството објаснува.
Резултатот оправдува.
Тоа правило важи за сите.

МИЦКОСКИ НЕ ЈА СОЗДАДЕ БЛОКАДАТА — НО СЕГА МОРА ДА ПОКАЖЕ КАКО ЌЕ ЈА РЕШАВА

Во оваа анализа мора да постои јасна политичка разлика меѓу одговорноста за создавањето на проблемот и одговорноста за неговото решавање.
Актуелната Влада на Христијан Мицкоски не ги создала сите околности што го оптоваруваат македонскиот европски пат. Билатералните спорови, политичките договори и преземените обврски имаат историја што се протега низ повеќе владини мандати.
Затоа не е коректно денешната власт да се третира како единствен виновник за состојба што се развивала со години.
Но исто така не би било коректно на актуелната власт да ѝ се даде неограничено време и неограничено политичко алиби.
Мицкоски има задача да покаже дали може да ја заштити македонската преговарачка позиција, да изгради поширока меѓународна поддршка и да понуди стратегија што ќе ја придвижи државата напред без да ги жртвува нејзините легитимни интереси.
Тоа бара дипломатија, но и резултати.
Бара цврста позиција, но и способност за преговарање.
Бара национална самосвест, но и сериозна работа на реформите.
Бара јасни црвени линии, но и конкретни предлози за излез од блокадата.
Не е доволно да се каже дека проблемот е наследен.
Треба да се покаже што се прави за тој проблем да не стане трајна судбина на државата.
Ако Владата бара поддршка од граѓаните, мора да покаже дека нејзината стратегија произведува резултати, дека дипломатските контакти имаат цел и дека реформите не се само формално исполнување на европски обврски, туку вистинска промена во функционирањето на државата.
Мицкоски не ја создал блокадата.
Но одговорноста за следниот чекор е и негова.

КРАЈ НА ПОЛИТИЧКИОТ ЗАРОБЕН КРУГ

Македонија мора да излезе од политичкиот круг во кој секоја одлука се претвора во нова домашна пресметка, а европската иднина останува на чекање.
Ако разговараш со соседот, едни ќе те обвинат дека попушташ.
Ако не разговараш, други ќе те обвинат дека ја блокираш државата.
Ако бараш гаранции, ќе ти кажат дека си недоверлив.
Ако прифатиш компромис, ќе те обвинат дека си се откажал од националните интереси.
Ако одбиеш услов што го сметаш за неприфатлив, ќе бидеш прогласен за антиевропски.
Ако прифатиш, ќе бидеш обвинет за предавство.
Во таков политички амбиент, рационалната расправа се губи во партискиот шум, а граѓаните остануваат заложници на конфликт што не нуди решение.
На Македонија ѝ треба сериозна државна стратегија што ќе ги надмине дневнополитичките интереси.
Тоа значи јасно утврдени национални приоритети, професионална дипломатија, институционална меморија, транспарентност на договорите и поширок политички консензус за основните интереси на државата.
Не значи дека сите партии мора да мислат исто. Демократијата подразбира несогласување.
Но несогласувањето мора да биде засновано врз аргументи, документи и конкретни алтернативи, а не врз бескрајно префрлање на вината.
Македонија не може да си дозволи секоја промена на власта да значи и целосно поништување на претходната дипломатска стратегија, ниту секоја промена во Брисел да ја враќа државата на почетокот.
Потребна е континуирана државна политика.
Не политика на замајување.
Не политика на агонија.
Не политика во која едни потпишуваат, други ги наследуваат последиците, трети профитираат од критиките, а граѓаните ја плаќаат сметката.

АЛБАНИЈА, ЦРНА ГОРА, УКРАИНА И МОЛДАВИЈА — КАДЕ Е МАКЕДОНИЈА?

Европската Унија денес повторно размислува за иднината на проширувањето. Различни земји напредуваат со различно темпо, зависно од реформите, политичките околности и одлуките на европските институции и земјите членки.
Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија се меѓу државите што добиваат особено внимание во дискусиите за новата динамика на проширувањето и за конкретни патокази кон следните фази од интеграцијата.
Македонија, и покрај кандидатскиот статус од 2005 година, не се наоѓа во истата позиција на напредување.
И тоа мора да биде предмет на сериозна анализа.
Како држава што со години се стреми кон членство, Македонија дојде до ситуација да гледа како други кандидати се движат напред, додека нејзиниот процес останува оптоварен со политички пречки.
Одговорот не може да биде само обвинување на Брисел. Ниту, пак, може да биде само обвинување на македонските влади.
Мора да се разгледаат сите фактори: квалитетот на реформите, политичката волја на земјите членки, билатералните спорови, домашната политичка стабилност и способноста на македонската дипломатија да обезбеди поширока меѓународна поддршка.
Не би прогласувал однапред дека некоја од другите земји нема да стане членка. Таквите прогнози бараат конкретни аргументи и не можат да бидат засновани само врз политичка претпоставка.
Но едно е неспорно: ако Европската Унија сака проширувањето да остане веродостоен процес заснован врз заслуги, тогаш мора да покаже дека заслугите имаат реална тежина и дека политичките блокади не можат бесконечно да го поништуваат постигнатиот напредок.
Македонија мора да ги спроведува реформите.
Но Европа мора да покаже дека реформите и исполнувањето на критериумите навистина водат кон напредок.
Во спротивно, европската перспектива ризикува да се претвори во ветување без рок, а кандидатскиот статус во политичко чекање без јасен крај.

„АЛМАКОС“ И ГЕОПОЛИТИЧКИТЕ СЦЕНАРИЈА: ПРАШАЊА ШТО БАРААТ ДОКУМЕНТИ

Во регионалните политички расправи со години се појавуваат различни идеи, концепции и геополитички сценарија за иднината на Западниот Балкан.
Некои се однесуваат на економско поврзување.
Други на инфраструктурни коридори.
Трети на политички сојузи, регионални формати или пошироки стратегии за влијание.
Во таков контекст, повторното отворање на тезата за можен концепт од типот „Алмакос“, поврзан со Албанија, Македонија и Косово, бара особена внимателност.
Ако постојат конкретни документи, автори, политички изјави или институционални траги за одредена иницијатива, тие треба да бидат идентификувани, проверени и анализирани.
Но не смее да се премине од постоење на геополитичка претпоставка кон тврдење дека постои докажан таен план без соодветни докази.
Сериозната анализа не се плаши од непријатни прашања. Но сериозната анализа мора да прави разлика меѓу факт, процена и хипотеза.
Затоа прашањето не е дали треба да се верува во секое сценарио што се појавува во политичките кругови.
Прашањето е дали Македонија располага со доволно јасна сопствена стратегија за да ги проценува регионалните иницијативи според своите интереси.
Кој ги дефинира македонските стратешки приоритети?
Кои инфраструктурни и економски проекти се од национален интерес?
Како Македонија ќе го користи своето географско и безбедносно значење?
И како ќе се спречи нејзината позиција да биде определувана исклучиво од стратегиите на поголемите регионални и меѓународни актери?
Ова се легитимни прашања за секоја држава што сака да биде субјект, а не објект на геополитиката.
Македонија не е додаток на туѓа регионална формула.
Не е приврзок.
Не е само транзитен коридор.
Не е географска точка што други ја користат за сопствените планови.
Македонија е држава со право на сопствена стратегија, сопствени приоритети и самостојно одлучување за својата иднина.

ЦЕЛАТА ШАХОВСКА ТАБЛА — ОД КОРИДОРОТ 8 ДО НОВАТА ЕВРОПСКА БЕЗБЕДНОСНА АРХИТЕКТУРА

Кога се анализира македонската позиција, не е доволно да се гледа само една средба во Софија или едно соопштение од Брисел.
Потребно е да се погледне целата регионална и меѓународна слика.
Украина и Молдавија се дел од пошироката европска безбедносна и геополитичка динамика. Албанија и Црна Гора се дел од процесот на проширување. Коридорот 8 има значење за поврзувањето на Југоисточна Европа и за регионалната инфраструктура. Црното Море, Турција, енергетските правци, транспортните мрежи и промените во европското одлучување се дел од поширокиот контекст во кој се развиваат државните интереси.
Ова не значи дека сите овие процеси се дел од еден таен план.
Ниту дека постои единствен центар што однапред ги координира сите настани.
Но значи дека Македонија мора да размислува стратешки.
Геополитиката не е збир на изолирани состаноци. Таа е пресек на интереси, ресурси, безбедносни приоритети, економски проекти и политички одлуки.
Затоа македонската дипломатија мора да знае каде се отвораат можности, каде се создаваат ризици и кои партнерства можат да ја зајакнат позицијата на државата.
Коридорот 8, на пример, не треба да се гледа само како инфраструктурен проект.
Тој е и прашање на регионално поврзување, економска конкурентност и стратешка комуникација.
Но инфраструктурниот интерес не смее автоматски да се претвори во политичка зависност. Соработката со соседите треба да се развива врз основа на заемна корист, конкретни договори и почитување на националните интереси.
Македонија мора да ја гледа целата шаховска табла.
Но уште поважно, мора да знае кои се нејзините потези.

МАКЕДОНИЈА Е НА ШАХОВСКАТА ТАБЛА, НО НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ПИОН

Тука е суштината на целата анализа.
Македонија не смее да се однесува како пион што чека некој друг да го помести.
Таа мора да биде активен политички субјект.
Тоа значи дипломатија што не се сведува на протоколарни средби, туку создава коалиции на поддршка и конкретни иницијативи.
Тоа значи економија што ја зајакнува државната отпорност.
Тоа значи функционални институции што ја зголемуваат довербата на граѓаните и меѓународните партнери.
Тоа значи реформи што се спроведуваат затоа што се потребни за Македонија, а не само затоа што се бараат однадвор.
Тоа значи развој на инфраструктурата, добри односи со соседите, активно учество во НАТО и јасно определена европска перспектива.
Но значи и поставување црвени линии таму каде што националните интереси бараат внимателност и одговорност.
Цврстата позиција не е исто што и изолација.
Компромисот не е автоматски предавство.
Дијалогот не е автоматски попуштање.
И европската интеграција не бара државата да престане да размислува за сопствените интереси.
Напротив, најуспешните европски држави се токму оние што умеат да ги усогласат националните приоритети со заедничките правила.
Македонија треба да го направи истото.
Да биде конструктивна, но не и наивна.
Да биде европска, но не и безгласна.
Да биде подготвена за компромис, но не и за бесконечно условување.

БРИСЕЛ ИМА МОЖНОСТ ДА ПОКАЖЕ ДЕКА Е ПОВЕЌЕ ОД ПИЛАТ

Ако Европската Унија навистина сака да го забрза проширувањето и да ја зајакне својата геополитичка позиција, тогаш мора да покаже дека е способна да ги решава и сопствените институционални слабости.
Не е доволно да се повторува дека Западниот Балкан припаѓа на Европа.
Не е доволно да се испраќаат политички пораки за стратешкото значење на регионот. Не е доволно да се повикуваат кандидатите на реформи, додека процесот останува изложен на непредвидливи блокади.
Европската комисија и земјите членки треба да отворат сериозна расправа за тоа како да се обезбеди пристапниот процес да биде попредвидлив, потранспарентен и помалку подложен на билатерални блокади.
Секоја промена мора да биде во согласност со европските договори и со правните надлежности на институциите.
Но тоа не е причина прашањето да се избегнува.
Напротив, тоа е причина да се пристапи кон него сериозно.
Ако европскиот модел има слабости што можат да ја блокираат неговата стратешка цел, тогаш тие слабости мора да бидат разгледани.
Македонија има право да бара нејзиното искуство да биде дел од таа расправа.
Не како посебна привилегија, туку како пример за проблем што може да го погоди и секој друг кандидат.
Зашто ако една држава може бесконечно да го блокира напредокот на друга, тогаш проблемот не е само македонски.
Тоа е прашање за кредибилитетот на целото проширување.
Брисел има можност да докаже дека не е само набљудувач на проблемот, туку и актер што е подготвен да работи на неговото решавање.
Пилат може да ги мие рацете.
Европската Унија, ако сака да остане веродостојна, мора да ги преземе своите политички одговорности.

СОФИЈА МОРА ДА ИЗБЕРЕ МЕЃУ БЛОКАДАТА И ДОБРОСОСЕДСТВОТО

Бугарија има избор.
Може да продолжи да ја третира својата институционална моќ како средство за притисок врз Македонија.
Може да продолжи со политичка логика во која секој договор остава простор за нова неизвесност.
Но може и да покаже дека добрососедството е повеќе од декларација.
Тоа би значело јасно дефинирани услови, доследност во нивното толкување и подготвеност за решение што ќе ја почитува европската перспектива на Македонија.
Ако постои договор, тој мора да се спроведува во добра волја.
Ако постои спор, тој мора да се решава преку дијалог и договорени механизми.
Ако постои недоверба, таа не се надминува со нови закани за блокада, туку со предвидливо однесување.
Најсилниот доказ за европска зрелост не е способноста да се запре соседот, туку подготвеноста да се изгради однос во кој ниту една страна не живее во постојан страв од ново условување.
Македонија не бара Бугарија да ги напушти своите ставови.
Бара нејзината европска иднина да не биде предмет на бесконечни политички преговори за прашања што не можат да се решат со еднострани декларации.
Софија има можност да покаже дека е дел од европското решение.
Но за тоа е потребна политичка волја, а не само формално повикување на европските принципи.

А ОПОЗИЦИЈАТА? КРИТИКАТА НЕ Е АЛТЕРНАТИВА БЕЗ КОНКРЕТЕН ПЛАН

СДСМ и Венко Филипче имаат право да ја критикуваат Владата.
Тоа е легитимно и неопходно во демократско општество.
Но политичката критика мора да биде придружена со одговорност за сопственото минато.
Не може да се зборува за денешната блокада како да почнала со актуелната Влада.
Не може да се бараат резултати без да се објаснат претходните одлуки.
Не може да се бара доверба од граѓаните без да се понуди отчет за договорите и политиките што ја обликувале сегашната состојба.
Ако претходната власт смета дека нејзиниот пристап бил исправен, тогаш треба да ги покаже аргументите.
Кои гаранции ги обезбедила?
Кои обврски ги презела Македонија?
Кои резултати биле постигнати?
Кои прашања останале нерешени?
И што конкретно би направила денес за да ја придвижи државата напред?
Не е доволно да се повторува дека актуелната Влада нема резултати. Потребно е да се понуди алтернатива што може да биде проверена, споредена и оценета.
Но истото правило важи и за Владата: ако тврди дека нејзиниот пристап е подобар, мора да покаже конкретни дипломатски, институционални и реформски резултати.
Во оваа расправа не треба да има политички недопирливи.
Ниту претходната власт е ослободена од отчетност, ниту сегашната власт е ослободена од обврската да испорачува резултати.
Македонскиот граѓанин не е публика во бесконечна партиска претстава.
Тој е човекот што ги плаќа последиците.
Затоа на граѓаните им должиме документи, аргументи, јасни стратегии и резултати, не само меѓусебни обвинувања.

НЕ НИ ТРЕБА НОВА ЕВРОПСКА БАЈКА, НИ ТРЕБА РЕШЕНИЕ

Денес Македонија не треба да избира меѓу Европа и сопственото достоинство.
Тоа е лажна дилема.
Европската перспектива и националното достоинство не се спротивставени вредности. Напротив, европската интеграција треба да ја зајакнува државата, нејзините институции, економијата и положбата на граѓаните.
Но за да се случи тоа, процесот мора да биде веродостоен.
Не ни треба уште една фотографија од дипломатска средба ако таа не произведе конкретен напредок.
Не ни треба уште едно ветување ако не е јасно што следува по неговото исполнување.
Не ни треба уште една декларација ако не постои механизам за нејзино спроведување.
Не ни треба ново одложување без образложение и рок.
Ни требаат јасни критериуми.
Ни требаат конкретни обврски.
Ни требаат гаранции во рамките на применливите договорни и институционални механизми.
Ни требаат реформи што ќе ја направат Македонија посилна и поконкурентна.
Ни треба дипломатија што ќе ја штити државата, но и ќе гради сојузништва.
Ни треба европска перспектива што не зависи бесконечно од дневната политика на соседите.
И, пред сè, ни треба крај на практиката во која политичката реторика го заменува решението.
Македонија не бара Европа да ги затвори очите пред нејзините слабости.
Бара Европа да не ги затвора очите пред слабостите на сопствениот процес.

ПОСЛЕДНИОТ ЗБОР Е НА МАКЕДОНИЈА

Не сакам Македонија да биде антиевропска.
Но не сакам ниту европската политика да се претвори во механизам што ја поткопува довербата на македонските граѓани во европските принципи.
Не сакам Македонија да се изолира.
Но не сакам ниту да биде принудувана да прифаќа бесконечна неизвесност.
Не сакам да се затворат вратите за дијалог со Бугарија.
Но не сакам Бугарија да го задржи монополот врз македонската европска иднина.
Не сакам да се откажеме од компромисот.
Но компромисот мора да биде резултат на преговарање, а не друго име за трајно условување.
Не сакам да се откажеме од реформите.
Но реформите не смеат да бидат искористени како бескраен изговор за политичка блокада.
Затоа пораката е јасна:

ДА НА ЕВРОПА.
ДА НА ДИЈАЛОГОТ.
ДА НА ДОБРОСОСЕДСТВОТО
ДА НА КОМПРОМИСОТ ШТО СОЗДАВА РЕЗУЛТАТ.
ДА НА РЕФОРМИТЕ И ВЛАДЕЕЊЕТО НА ПРАВОТО.

Но истовремено:
НЕ НА БЕСКРАЈНИТЕ УСЛОВИ.
НЕ НА ПОЛИТИЧКАТА БЛОКАДА КАКО ЗАМЕНА ЗА ДИПЛОМАТИЈА.
НЕ НА ИСТОРИЈАТА КАКО ИНСТРУМЕНТ ЗА ВЕТО.
НЕ НА ДВОЈНИТЕ СТАНДАРДИ.
НЕ НА ПОЛИТИКАТА НА ЗАМАЈУВАЊЕ.

Македонија не бара посебен пат надвор од европските правила.
Бара правилата да важат доследно.
Не бара место над другите.
Не бара место под другите.
Бара рамноправно место меѓу другите.

ПИЛАТ НЕКА ГИ МИЕ РАЦЕТЕ — МАКЕДОНИЈА НЕМА ДА СЕ ОТКАЖЕ ОД СВОЈАТА ОДГОВОРНОСТ

Ова не е борба против Европа.
Ова е борба за Европа што ќе биде доследна на сопствените принципи.
За Европа на правила, а не на произволност.
За Европа на договори, а не на бесконечно менување на условите.
За Европа на предвидливост, а не на политичка неизвесност.
За Европа во која големината на државата не ја определува вредноста на нејзините права.
Ако Брисел сака Македонија да му верува, мора да покаже дека европските принципи важат и кога кандидатот е мал, а политичкиот проблем е сложен.
Ако Софија сака Македонија да ѝ верува, мора да покаже дека добрососедството не е инструмент за блокада, туку обврска за заемно почитување.
Ако македонската Влада сака граѓаните да ѝ веруваат, мора да покаже резултати, да спроведува реформи и да ја штити преговарачката позиција на државата.
Ако македонската опозиција сака повторно да биде сфатена сериозно, мора да понуди аргументи, отчет за сопственото минато и конкретна алтернатива за иднината.
Никој не смее да биде ослободен од одговорност.
Но никој не смее ниту да ја претвори одговорноста во политичко оружје со кое ќе ја прикрива сопствената улога.
Македонија мора да ги знае своите интереси, да ги брани со аргументи и да ги остварува со сериозна државна политика.
Затоа што европската иднина не се гради само со декларации.
Се гради со доверба,а довербата не може да се бара бесконечно од едната страна, додека другата страна постојано ја одложува сопствената одговорност.
Европа денес има можност да покаже дека проширувањето е стратешка цел, а не само дипломатска формула.
Бугарија има можност да покаже дека е добрососедски партнер, а не постојана пречка.
Македонската Влада има можност да покаже дека може да ги претвори своите политички ветувања во резултати.
Македонската опозиција има можност да покаже дека е способна за одговорна алтернатива.
Сега е време секој да ја преземе својата обврска.
Зашто една членка не смее бесконечно да ја држи европската врата затворена, додека Унијата од кандидатот бара да верува во процесот.
Ако тоа стане нормална практика, тогаш утре ниту еден кандидат нема да може да биде сигурен дека исполнувањето на критериумите е доволно за напредок.
А Европа без предвидливи правила ризикува да ја изгуби довербата токму на оние држави што најсилно се стремат да станат нејзин дел.
И затоа денес велиме:
Не сме наивни.
Го гледаме ветото.
Ги гледаме политичките интереси.
Ги гледаме недоречените гаранции.
Ги гледаме историските спорови.
Ги гледаме двојните стандарди.
Ги гледаме слабостите на европскиот процес.
Но ја гледаме и можноста Македонија да стане посилна, поодговорна и подготвена да ја брани својата иднина.
Не со изолација.
Не со празни пароли.
Не со митови за тајни планови што не се поткрепени со докази.
Туку со дипломатија, аргументи, документи, реформи и јасна државна стратегија.
Доста е од политичката агонија.
Доста е од префрлањето на одговорноста.
Доста е од ветувањата без гаранции.
Доста е од процесот во кој Македонија постојано треба да докажува дека заслужува да продолжи, додека нејзиниот напредок останува заложник на политички одлуки надвор од нејзината контрола.
Македонија не бара туѓо.
Македонија не бара привилегија.
Македонија не бара да биде над правилата.
Македонија бара право на рамноправност, предвидливост и сопствено место во европското семејство.
Не над другите.
Не под другите.
Туку меѓу другите.
И ако Европа навистина е заедница на вредности, тогаш не треба никој да ѝ ја подарува европската иднина на Македонија.
Треба да престане да ја попречува со политички механизми што ја поткопуваат довербата во сопствените принципи.
Пилат може да ги мие рацете.
Софија може да го задржува клучот.
Брисел може да продолжи да зборува за европска перспектива.
Но Македонија мора да продолжи да ја брани својата позиција, да ги спроведува реформите и да бара јасни одговори.
Затоа што државноста не е молчење пред неправдата.
Државноста е способност да се разговара без страв, да се преговара без наивност и да се брани сопствениот интерес без откажување од европската иднина.
Македонија не смее да биде пион на туѓата шаховска табла. Таа мора да биде субјект што ги знае своите потези,а кога една држава знае што сака, ги разбира сопствените интереси и има храброст да бара доследни правила, тогаш нејзината иднина не смее да зависи од туѓото добро расположение.
Таа иднина мора да се гради врз право, договор и заемна одговорност.
Тоа е европскиот принцип.
Тоа е македонскиот интерес.
И тоа е пораката што денес мора да се чуе во Скопје, Софија и Брисел:

МАКЕДОНИЈА НЕ БАРА ДА Ѝ ЈА ОТВОРАТ ВРАТАТА ОД МИЛОСТ.
БАРА ДА ПРЕСТАНАТ ДА ЈА ДРЖАТ ЗАТВОРЕНА.

Не сме наивни.
И нема да се откажеме од правото на сопствена европска иднина.

Please follow and like us: