Ексклузивно Интервју на Слободан Томиќ – Робин О’нил: „Република Македонија, Скопје“ можеше да биде добро решение

Македонија

Историско сведоштво за „Гласот на народот со Слободан Томиќ“ на Вистел Телевизија

Автор и интервјуер: Слободан Томиќ

По повеќе од три децении, британскиот дипломат Робин О’Нил, директно вклучен во дипломатските напори околу македонско-грчкиот спор во првите години на независноста, ексклузивно зборува за „Гласот на народот со Слободан Томиќ“ на Вистел Телевизија.

Во големото интервју, О’Нил зборува за својата мисија во Македонија, за Киро Глигоров, за формулата „Република Македонија, Скопје“, за грчката политика, за пропуштените можности,

Преспанскиот договор, Бугарија и европската иднина на Македонија.

ПРАШАЊЕ — ОДГОВОР

ПОЧЕТОКОТ НА МИСИЈАТА

Слободан Томиќ:

Ваше Екселенцијо, кога првпат се вклучивте во спорот меѓу Македонија и Грција околу името?

Робин О’Нил:

Во јули 1992 година Обединетото Кралство го имаше претседателството со Европската заедница. Тогаш беше организирана конференција на земјите членки за да се разговара за заедничката политика кон Република Македонија.
Јас бев секретар на таа конференција. По конференцијата, британскиот министер за надворешни работи ме назначи за претставник на претседателството за Македонија.

Слободан Томиќ:

Дали тогаш веќе верувавте дека тоа не е само спор за името, туку прашање на историја, идентитет и национални чувства?

Робин О’Нил:

Не. Тоа го сфатив кога првпат дојдов во Скопје, на почетокот на септември 1992 година.

КИРО ГЛИГОРОВ — ЛИДЕРОТ НА НОВАТА ДРЖАВА

Слободан Томиќ:

Од Вашето лично дипломатско искуство, каков човек беше Киро Глигоров?

Робин О’Нил:

Имам многу високо мислење за претседателот Глигоров. Според мене, тој беше главниот лидер на новата Република Македонија и постојано работеше за да избегне конфликт со другите републики, со надворешните земји и со етничките групи во Републиката.

Слободан Томиќ:

Како би ја опишале Вашата лична врска и пријателство со него?

Робин О’Нил:

Претседателот Глигоров секогаш се однесуваше кон мене со голема љубезност.
На крајот од мојата мисија ја покани мојата сопруга да дојде во Македонија на одмор. Отседнавме во удобна гостинска куќа.
Следното утро, кога појадувавме во Скопје, претседателот Глигоров ни се придружи на појадокот. Тоа беше гест на голема добрина и нешто за што секогаш ќе му бидам благодарен.

Слободан Томиќ:

Колку беше важен Глигоров во првите години на македонската независност?

Робин О’Нил:

Тој работеше на одржување на мирот и на вклучување на албанскојазичната заедница во животот на Македонија, колку што беше можно.

Слободан Томиќ:

Дали Глигоров имаше јасна визија како да го зачува македонскиот идентитет, а истовремено да избегне долготраен конфликт со Грција?

Робин О’Нил:

Претседателот Глигоров се соочуваше со тешкотии со сите македонски соседи. Грција, Албанија, Србија и Бугарија имаа спорови со Македонија.
Тој се обидуваше да најде среден пат и можности со сите земји.

Слободан Томиќ:

Што останува најживо во Вашето сеќавање од разговорите со господинот Глигоров?

Робин О’Нил:

Долгите разговори дека европскиот преговарач и поширокиот свет мора да прифатат дека новата Република во своето име го содржи зборот Македонија.
За него тоа беше суштински принцип.

„РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, СКОПЈЕ“

Слободан Томиќ:

Вие бевте тесно поврзани со предлогот „Република Македонија, Скопје“. Како и кога се појави таа идеја?

Робин О’Нил:

Идејата дојде од македонската страна.
Тоа беше предлог на Македонија во обид да се одговори на грчките приговори дека името на новата Република не треба да го содржи зборот Македонија.
Тоа не беше прифатливо за Македонија, но беше предложена формата „Република Македонија, Скопје“.
Слободан Томиќ:
Која беше суштинската логика на оваа формула?
Робин О’Нил:
Да се задржи името Македонија на начин кој би бил прифатлив како формула за компромис.

Слободан Томиќ:

Дали верувавте дека ова можеше да биде компромис без да се доведе во прашање македонскиот национален идентитет?

Робин О’Нил:

Тоа беше прашање што требаше да го одлучат луѓето во Македонија. Тоа беше компромисна формула.

Слободан Томиќ:

Како реагираше македонското раководство?

Робин О’Нил:

И македонската и грчката страна ја разгледуваа. Јас сметав дека тоа беше, во суштина, најдобро решение.

Слободан Томиќ:

А грчката страна?

Робин О’Нил:

Грчката страна инсистираше името на новата Република да не го содржи зборот Македонија.

ПРОПУШТЕНАТА ИСТОРИСКА МОЖНОСТ

Слободан Томиќ:

Со денешна перспектива, дали „Република Македонија, Скопје“ можеше да стане трајно решение?

Робин О’Нил:

Конфликтот стана многу непријатен во меѓународните односи. Сепак, можни беа различни решенија што би можеле да бидат прифатливи на Балканот.

Слободан Томиќ:

Дали Европа тогаш можеше да покаже поголема политичка храброст?

Робин О’Нил:

Да.
Принципот во Европската заедница беше дека една земја може да каже дека нешто е толку важно што не може да направи никакви отстапки — и тоа беше почитувано.

ПРВИТЕ ГОДИНИ НА НЕЗАВИСНОСТА

Слободан Томиќ:

Како ја оценувате позицијата на Македонија во првите години по независноста?

Робин О’Нил:

Србија го отежнуваше воспоставувањето на Република Македонија колку што беше можно.
Економските последици беа сериозни. Македонија беше копнена држава и се најде во многу тешка положба.

Слободан Томиќ:

Дали меѓународната заедница доволно ја разбра чувствителноста на македонското прашање?

Робин О’Нил:

Не.

Слободан Томиќ:

Колку спорот со Грција влијаеше врз евроатлантскиот пат на Македонија?

Робин О’Нил:

Тоа го отежна патот на Македонија кон Европската заедница, а подоцна и кон Европската унија. Противењето на Грција, а подоцна и на други, го направи тоа невозможно.

Слободан Томиќ:

Дали Македонија беше ставена во позиција постојано да прави отстапки?

Робин О’Нил:

Да, поради ставот на Грција.

ИСТОРИЈАТА И БАЛКАНОТ

Слободан Томиќ:

Дали Балканот сè уште ја плаќа цената за нерешените прашања од минатото?

Робин О’Нил:

Да. Страстите и тензиите од минатото сè уште имаат големо влијание.

Слободан Томиќ:

Колку историјата го отежнува дипломатскиот компромис?

Робин О’Нил:

Историјата влијае врз политиката. Потребна е влада со храброст да се соочи со минатото.

Слободан Томиќ:

Дали Европа го разбира историскиот контекст на македонското прашање?

Робин О’Нил:

Да, мислам дека го разбира, особено по повеќе од сто години.

НАЈТЕШКИТЕ МОМЕНТИ СО ГРЦИЈА

Слободан Томиќ:

Кои беа најтешките моменти во Вашето дипломатско искуство со грчката страна?

Робин О’Нил:

Тешкотијата беше што Грција никогаш не прифати дека ова е преговори.
Тие мислеа дека мојата задача е да ѝ кажам на Македонија дека мора да го смени името.
Имав една средба со тогашниот грчки премиер Мицотакис, на која тој во суштина кажа дека ако Македонија се откаже и прифати промена на името, сè ќе биде прекрасно.

Слободан Томиќ:

Кои беа главните грчки грижи?

Робин О’Нил:

Мислам дека главните грчки грижи во суштина беа прашање на грчката политика.

Слободан Томиќ:

Дали имаше луѓе во Грција кои сакаа повеќе од промена на името?

Робин О’Нил:

Мислам дека имаше луѓе во Грција кои би сакале Република Македонија да исчезне и да биде апсорбирана во Србија.
Тогаш и прашањето за името Македонија би исчезнало.

Слободан Томиќ:

Имаше ли момент кога можеше да се постигне договор, но недостигаше политичка волја?

Робин О’Нил:

За време на моите преговори, политичката волја недостигаше.
Тоа во суштина беше прашање на внатрешната политичка ситуација во Грција и несогласувањата меѓу политичките партии.

Слободан Томиќ:

Која беше најголемата пропуштена можност?

Робин О’Нил:

Најголемата тешкотија беше што јас всушност не бев вистински медијатор.
Немав овластување да убедам ниту една страна да ја смени својата позиција.
Моите инструкции беа да ја натерам Република Македонија да го смени името.

ПРЕСПАНСКИОТ ДОГОВОР

Слободан Томиќ:

Од денешна перспектива, како го гледате Преспанскиот договор?

Робин О’Нил:

Тој го направи возможно влегувањето на Македонија во НАТО.
Можам да разберам дека не е прифатлив за некои луѓе во Македонија, но во меѓународните односи понекогаш мора да се прават компромиси.

Слободан Томиќ:

Дали Преспа го реши спорот или само затвори едно поглавје?

Робин О’Нил:

Од политички причини во Грција, мислам дека Преспанскиот договор беше единственото решение во тоа време.
Дали е можно прашањето повторно да се отвори сега е прашање за подоцнежните државници.

„FYROM“

Слободан Томиќ:

Како го оценувате терминот FYROM?

Робин О’Нил:

Не мислам дека FYROM беше добро име.
Тоа сугерираше дека Република Македонија е на некој начин помалку независна земја отколку што навистина беше.
Иако можеби кратко време беше прифатливо, не мислам дека Република Македонија би сакала да се потсетува на „поранешната југословенска Република Македонија“.
Тоа е нација по сопствени заслуги и треба да биде прифатена како целосно независна нација по сопствени заслуги.

БУГАРИЈА

Слободан Томиќ:

Македонија денес се соочува со сериозен спор со Бугарија. Како го гледате тоа?

Робин О’Нил:

Жалам што на некој начин се повторува позицијата што Грција ја имаше пред 35 години.
Европската комисија треба сериозно и научно да испита дали ова е реален проблем.

Слободан Томиќ:

Дали навистина има потреба од промена на Уставот?

Робин О’Нил:

Не верувам дека има.
Во многу земји повеќе јазици се прифатени за употреба, дури и во официјалното работење.
Со разумен пристап, не мислам дека ова е фундаментален проблем.

Слободан Томиќ:

Дали сè уште стоите зад Вашиот став од 2022 година дека Бугарија не треба да ја спречува Македонија да ги започне преговорите со ЕУ?

Робин О’Нил:

Да.
Верувам дека преговорите треба да продолжат.
Европската комисија и другите членки треба да извршат притисок, ако сакате, врз Бугарија да ја промени својата позиција заради стабилноста и економскиот напредок на Јужниот Балкан.

Слободан Томиќ:

Дали има сличности меѓу спорот со Бугарија и поранешниот спор со Грција?

Робин О’Нил:

Мислам дека има.
Не сум многу запознаен со бугарската политика, но мислам дека ова е прашање на внатрешен политички спор во Бугарија кој со државништво треба да се реши.

Слободан Томиќ:

Дали историјата повторно се користи како инструмент на политички притисок?

Робин О’Нил:

Да.
Мислам дека не треба да бидеме толку преокупирани со историјата.
Сега живееме во XXI век.

ЕВРОПСКАТА УНИЈА

Слободан Томиќ:

Како ја оценувате позицијата на Европската унија во спорот меѓу Бугарија и Македонија?

Робин О’Нил:

Ако Европската унија сака широко да гледа на иднината на Балканот, мора да разбере дека е потребно и Македонија да биде примена како членка на Европската унија.

Слободан Томиќ:

Дали ЕУ ризикува да ја изгуби кредибилноста на Западен Балкан?

Робин О’Нил:

Да, мислам дека ризикува.
Регионот е важен за Европската унија и таа треба да работи за постигнување на таа цел, наместо да следи политички интереси на одделни членки.

Слободан Томиќ:

Што би ѝ советувале на Македонија?
Робин О’Нил:
Да биде трпелива, но истовремено да продолжи да им нагласува на сите земји членки и на Европската комисија колку е важно Македонија да биде примена во Европската унија.

МАКЕДОНИЈА ПО 35 ГОДИНИ

Слободан Томиќ:

По 35 години независност, како ја оценувате Македонија денес?

Робин О’Нил:

Во многу насоки Македонија постигна напредок.
Економски, работите не биле лесни затоа што Македонија е копнена држава.
Мој впечаток е дека односите со албанската заедница денес се многу подобри отколку порано.
Постојат проблеми, секако, корупцијата и организацијата на политичкиот живот, и има простор за понатамошен напредок.

Слободан Томиќ:

Кои се големите достигнувања на македонската држава?

Робин О’Нил:

Тоа што ја консолидирала својата независност, ја организирала својата економија и воспоставила добри внатрешни односи меѓу различните заедници.
И покрај тешкотиите, верувам дека Република Македонија постигна реален напредок во изминатите 35 години и има иднина и можност.

ЛИЧНО СВЕДОШТВО — ПОДАРОК ЗА 35 ГОДИНИ НЕЗАВИСНОСТ

Слободан Томиќ:

Ваше Екселенцијо, гледајќи денес наназад на тие години, на што сте најмногу горди?
Робин О’Нил:
Горд сум што ми беше дозволено да дејствувам и да се обидам да го решам спорот околу името на Македонија.
Благодарен сум им на Владата и на народот на Македонија за топлото добредојде што секогаш го добивав.
Среќен сум што постигнав одреден напредок во прашањето, иако во тоа време не беше можно да се реши.

Слободан Томиќ:

Какви спомени имате од Македонија?

Робин О’Нил:

Имам многу убави спомени од времето што го поминав во Македонија.
Мојата дипломатска мисија беше интересна и исполнувачка, иако на крајот и во тоа време не беше успешна.
Ја ценам можноста што ја добив да ја извршувам таа мисија, а особено да ја посетувам Македонија, која ја најдов како прекрасна и фасцинантна земја.

„РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, СКОПЈЕ“ — УШТЕ ЕДНАШ

Слободан Томиќ:

Јас лично сметам дека формулата „Република Македонија, Скопје“ беше подобра од денешната формула. Што мислите Вие?

Робин О’Нил:

Мислам дека решение според кое Македонија ќе го задржеше своето име за сопствени внатрешни законодавни цели ќе беше добро решение.
Но меѓународно тоа навистина не беше можно.
Разбирам дека постојат приговори на името „Северна Македонија“, но барем тоа овозможува иднина во која Македонија може да се приклучи кон Европската унија.

БУГАРИЈА И МАКЕДОНЦИТЕ

Слободан Томиќ:

Зошто, според Вас, Бугарија има проблем со признавањето на Македонците кои живеат во Бугарија и со нивните права?

Робин О’Нил:

Мислам дека Бугарија е прилично погрешна во својот став.
Потребен е поширок и почувствителен пристап од страна на Бугарија.

ПОРАКАТА ДО МАКЕДОНСКИОТ НАРОД И ЕВРОПА

Слободан Томиќ:

Ваше Екселенцијо, конечно, ако денес треба да упатите една порака до македонскиот народ и до Европа, која би била таа?

Робин О’Нил:

Прво, многу го ценам нашиот личен однос во изминатите години.
А, пошироко, и понатаму верувам дека поблиската интеграција на европските земји е пожелна, навистина неопходна.
Македонија треба целосно да учествува во тој процес.
Лично жалам што Обединетото Кралство ја напушти Европската унија. Мислам дека ќе беше многу подобро доколку Обединетото Кралство останеше членка.

Слободан Томиќ:

Ваше Екселенцијо, Ви благодарам од срце што прифативте да бидете гостин во „Гласот на народот“, што го дадовте ова историско сведоштво и што одвоивте време за македонската јавност.

Робин О’Нил:

Thank you.

АГЕНЦИСКА ВЕСТ
РОБИН О’НИЛ: „МОИТЕ ИНСТРУКЦИИ БЕА ДА ЈА НАТЕРАМ МАКЕДОНИЈА ДА ГО СМЕНИ ИМЕТО“
Британскиот дипломат во ексклузивно авторско интервју на Слободан Томиќ за „Гласот на народот“ на Вистел Телевизија: „FYROM НЕ БЕШЕ ДОБРО ИМЕ“, „ПОЛИТИЧКАТА ВОЛЈА НЕДОСТИГАШЕ“, „БРИТАНИЈА ТРЕБАШЕ ДА ОСТАНЕ ВО ЕУ“
СКОПЈЕ — „Моите инструкции беа да ја натерам Република Македонија да го смени името.“
Ова е една од најзначајните оценки на британскиот дипломат Робин О’Нил, кој во ексклузивно авторско интервју со новинарот Слободан Томиќ, дадено за програмата „Гласот на народот со Слободан Томиќ“ на Вистел Телевизија, детално сведочи за дипломатските напори околу македонско-грчкиот спор во првите години по независноста.
Интервјуто е реализирано по повод 35 години независност на Македонија и претставува лично сведоштво на дипломат кој во 1992 година бил директно ангажиран во процесот.
О’Нил отворено признава дека неговата мисија не била класична медијација.
„Јас всушност не бев вистински медијатор. Немав овластување да убедам ниту една од страните да ја смени својата позиција“, вели тој во разговорот со Томиќ.
Според О’Нил, најголемата пречка била во грчкиот став дека прашањето не е предмет на рамноправни преговори.
„Тие мислеа дека мојата задача е да ѝ кажам на Македонија дека мора да го смени името“, сведочи британскиот дипломат.
„РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, СКОПЈЕ“ — ПРОПУШТЕНА МОЖНОСТ?
Еден од најзначајните делови од интервјуто е посветен на формулата „Република Македонија, Скопје“.
О’Нил потврдува дека идејата дошла од македонската страна како обид да се најде компромис со Грција, без целосно отстранување на зборот „Македонија“.
На прашањето на Слободан Томиќ дали ова можело да биде трајно решение, дипломатот остава простор за поинаква историска оценка.
Тој смета дека можни биле различни решенија што би биле прифатливи за двете страни.
На прашањето дали Европа можела да покаже поголема политичка храброст, неговиот одговор е краток:
„Да.“
„ПОЛИТИЧКАТА ВОЛЈА НЕДОСТИГАШЕ“
О’Нил особено директно зборува за тогашната грчка политика.
„За време на моите преговори, политичката волја недостигаше“, вели тој, додавајќи дека тоа било поврзано со внатрешната политичка ситуација во Грција и несогласувањата меѓу политичките партии.
Уште посилна е неговата оценка дека имало кругови во Грција кои сакале многу повеќе од промена на името.
„Мислам дека имаше луѓе во Грција кои би сакале Република Македонија да исчезне и да биде апсорбирана во Србија. Тогаш и прашањето за името Македонија би исчезнало.“
КИРО ГЛИГОРОВ — „ГЛАВНИОТ ЛИДЕР НА НОВАТА РЕПУБЛИКА“
Во интервјуто со Слободан Томиќ, О’Нил со голема почит зборува за првиот македонски претседател Киро Глигоров.
„Имам многу високо мислење за претседателот Глигоров“, вели тој, оценувајќи дека Глигоров бил главниот лидер на новата Република Македонија.
О’Нил раскажува и досега непознат личен момент — Глигоров лично им се придружил нему и на неговата сопруга на појадок во Скопје.
„Тоа беше гест на голема добрина и нешто за што секогаш ќе му бидам благодарен“, сведочи британскиот дипломат.
„FYROM НЕ БЕШЕ ДОБРО ИМЕ“
О’Нил има јасна оценка и за поранешната референца FYROM.
„Не мислам дека FYROM беше добро име.“
Според него, таа формулација создавала впечаток дека Република Македонија е помалку независна отколку што навистина била.
„Тоа е нација по сопствени заслуги и треба да биде прифатена како целосно независна нација по сопствени заслуги“, вели О’Нил.
ПРЕСПА — „ПОНЕКОГАШ МОРА ДА СЕ ПРАВАТ КОМПРОМИСИ“
Говорејќи за Преспанскиот договор, О’Нил признава дека разбира зошто тој не е прифатлив за дел од македонското општество.
Сепак, според него, договорот овозможил влез на Македонија во НАТО.
„Во меѓународните односи понекогаш мора да се прават компромиси“, вели тој.
Но, истовремено, О’Нил не ја исклучува можноста прашањето во иднина повторно да биде разгледувано.
БУГАРИЈА — „ПРИЛИЧНО ПОГРЕШНА ВО СВОЈАТА ПОЗИЦИЈА“
Во делот посветен на актуелниот спор со Бугарија, британскиот дипломат прави директна споредба со грчката политика од пред три децении.
„Жалам што на некој начин се повторува позицијата што Грција ја имаше пред 35 години“, вели О’Нил.
Тој смета дека Европската комисија треба сериозно да ги разгледа аргументите во спорот и да оцени дали станува збор за реален проблем.
На прашањето на Томиќ дали има потреба од промени во Уставот на Македонија, О’Нил одговара:
„Не верувам дека има.“
Тој посочува дека во повеќе европски земји се прифаќа употреба на повеќе јазици и дека со разумен пристап прашањето не би требало да биде фундаментален проблем.
О’Нил останува на својот став од 2022 година дека Бугарија не треба да ја блокира Македонија.
„Да. Верувам дека преговорите треба да продолжат.“
Според него, Европската комисија и земјите членки треба да извршат притисок врз Бугарија заради „стабилноста и економскиот напредок во Јужниот Балкан“.
На прашањето дали историјата повторно се користи како инструмент на политички притисок, одговорот е:
„Да.“
А потоа додава:
„Сега живееме во XXI век.“
О’НИЛ: „ЕУ РИЗИКУВА ДА ЈА ИЗГУБИ КРЕДИБИЛНОСТА“
Британскиот дипломат предупредува дека Европската унија ризикува да ја изгуби кредибилноста во регионот.
„Да, мислам дека ризикува“, вели О’Нил, додавајќи дека Западен Балкан е важен за Европската унија.
Неговиот совет до Македонија е јасен:
„Да биде трпелива, но истовремено да продолжи да им нагласува на сите земји членки на Европската унија и на Европската комисија колку е важно Македонија да биде примена во Европската унија.“
„МАКЕДОНИЈА ИМА ИДНИНА И МОЖНОСТ“
Во завршниот дел од интервјуто, О’Нил ја оценува Македонија по 35 години независност.
Тој ги посочува консолидираната независност, организирањето на економијата и воспоставувањето подобри односи меѓу различните заедници како значајни достигнувања.
Неговата завршна оценка е:
„И покрај тешкотиите, верувам дека Република Македонија постигна реален напредок во изминатите 35 години и има иднина и можност.“
ЛИЧНАТА ПОРАКА
На крајот, О’Нил зборува лично за Македонија.
Вели дека е горд што му било овозможено да се обиде да го реши спорот околу името, дека е благодарен за топлото добредојде од македонскиот народ и дека од мисијата носи „многу убави спомени“.
Македонија ја опишува како:
„Прекрасна и фасцинантна земја.“
А на прашањето на Слободан Томиќ која би била неговата порака до македонскиот народ и Европа, О’Нил порачува дека поблиската интеграција на европските земји е пожелна и неопходна.
„Македонија треба целосно да учествува во тој процес.“
О’Нил воедно вели дека лично жали што Обединетото Кралство ја напуштило Европската унија.
ЗА ИНТЕРВЈУТО
Интервјуер и автор: СЛОБОДАН ТОМИЌ
Ексклузивно за:
„ГЛАСОТ НА НАРОДОТ СО СЛОБОДАН ТОМИЌ“
ВИСТЕЛ ТЕЛЕВИЗИЈА
Специјално интервју по повод 35 години независност на Македонија.
„МАКЕДОНИЈА — ШАХОВСКА ТАБЛА НА БАЛКАНОТ“

Please follow and like us: